एन. रघुरामन यांचा कॉलम:वस्तू फेकून देण्यापूर्वी, स्वतःला विचारा की त्यांच्यात कोणती कहाणी दडलेली आहे

जुलै 1969 मध्ये जेव्हा मानवाने पहिल्यांदा चंद्रावर पाऊल ठेवले, तेव्हा संपूर्ण जगाने आश्चर्याने तो क्षण पाहिला होता. नील आर्मस्ट्राँग आणि बज एल्ड्रिन चंद्राच्या पृष्ठभागावर उतरले. परंतु इतिहास जिथे या मूनवॉकचा उत्सव साजरा करतो, तिथे यानंतर आलेल्या जीवन-मरणाच्या एका संकटाबद्दल फार कमी लोकांना माहिती आहे. जेव्हा दोन्ही अंतराळवीर लूनर मॉड्यूलमध्ये परतले आणि काही वेळ झोपण्याचा विचार करत होते, तेव्हा एल्ड्रिनने असे काही पाहिले, ज्यामुळे दोघांची झोप उडाली. केबिनच्या फरशीवर एक लहानसा काळा सर्किट-ब्रेकर स्विच पडलेला होता. दोघांपैकी कोणालाही माहीत नव्हते की तो कोणाच्या चुकीमुळे तुटला. तोच लहानसा स्विच इंजिन नियंत्रित करत होता, जो लूनर मॉड्यूलला चंद्रावरून उडवू शकत होता. त्याशिवाय पृथ्वीवर परत येऊ शकत नव्हते. कोणाची चूक झाली यात वेळ वाया घालवण्याऐवजी, त्यांनी तात्काळ ह्यूस्टन येथील मिशन कंट्रोलला माहिती दिली आणि मदत मागितली. या अत्यंत तणावपूर्ण रात्री झोपणे अशक्य होते. दोघे सतत उपाय शोधत होते. दुसऱ्या दिवशी सकाळी मिशन कंट्रोलने स्पष्टपणे सांगितले की ते मदत करू शकत नाहीत. तेव्हा एल्ड्रिनने लूनर मॉड्यूलमध्ये अशी एखादी वस्तू शोधायला सुरुवात केली, जी तुटलेल्या सर्किट-ब्रेकरच्या मागे असलेल्या पॉइंटरच्या योग्य ठिकाणी बसू शकेल आणि विद्युत प्रवाह जाऊ शकेल. हे एक इलेक्ट्रिक सर्किट असल्यामुळे, त्यांनी बोट किंवा धातूच्या टोकाची कोणतीही वस्तू वापरण्याची हिंमत केली नाही. तेव्हाच एल्ड्रिनला एक फेल्ट-टिप पेन आठवला, जो त्यांनी त्यांच्या ‘पर्सनल प्रेफरन्स किट’मध्ये ठेवला होता. प्रत्येक अंतराळवीर वैयक्तिक वस्तूंचा हा छोटा संग्रह घेऊन जाऊ शकत होता. त्यांनी अत्यंत सावधगिरीने पेनचे प्लास्टिकचे टोक त्या सर्किट-ब्रेकरच्या तुटलेल्या स्विचच्या मागे असलेल्या पॉइंटरवर दाबले. नंतर त्यांच्या आत्मचरित्रात एल्ड्रिनने लिहिले, ‘मी अत्यंत सावधगिरीने पेनला इंजिन-आर्म सर्किट-ब्रेकरवर दाबले. हळूहळू हाताचा दाब कमी केला आणि पेनचे टोक काढले. शेवटी पेनने काम केले.’ सर्किट-ब्रेकर त्याच्या जागी थांबला होता. इंजिन चालू झाले. अपोलो-11 ने उड्डाण करून अंतराळवीरांना सुरक्षितपणे पृथ्वीवर परत आणले. मी आज 1969 मधील ही घटना का आठवत आहे? कारण याच आठवड्यात न्यूयॉर्कमध्ये त्या पेनचा लिलाव 8.50 लाख डॉलर म्हणजेच 8.18 कोटी रुपयांपेक्षा जास्त किमतीत झाला. तो पेन त्याच्या शाईमुळे मौल्यवान नव्हता. तो त्यामुळे अनमोल बनला कारण एका अत्यंत महत्त्वाच्या क्षणी त्याने ते करून दाखवले, ज्याची त्याच्याकडून अपेक्षा नव्हती. या आठवड्यात जेव्हा मी माझी जुनी सूटकेस साफ करत होतो, तेव्हा मला ही गोष्ट आठवली. फिकट झालेल्या कागदपत्रांखाली आणि विसरलेल्या वस्तूंच्या खाली डझनभर सामान्य वस्तू मिळाल्या, ज्यापैकी प्रत्येकाच्या स्वतःच्या असाधारण आठवणी होत्या. त्यापैकी कोणतीही लिलावात मोठी किंमत मिळवू शकत नाही, पण प्रत्येक गोष्ट मला एखाद्या व्यक्तीची, संघर्षाची, सेलिब्रेशनची किंवा आयुष्यातील टर्निंग पॉइंटची आठवण करून देत होती. मला जाणवले की प्रत्येक कुटुंबाची स्वतःची एक ‘फेल्ट-टिप पेन’ कथा असते. ती आजोबांची जुनी काठी असू शकते, ज्याच्या मदतीने त्यांनी ढासळत्या आरोग्यामुळेही रोजची पायपीट सुरू ठेवली. कुटुंबातील पहिल्या अभियंत्याची वही असू शकते. शिवणकाम मशीन असू शकते, ज्याच्या मदतीने तीन पिढ्या शिकू शकल्या. गंजलेला टूलबॉक्स असू शकतो, ज्याने कोणाची तरी उपजीविका निर्माण केली. किंवा एखादा प्रेशर कुकर, ज्याने गरिबीच्या वर्षांत कुटुंबाचे पोट भरले. या वस्तूंची बाजारातील किंमत जरी खूप कमी असली तरी, त्यांचे भावनिक मूल्य अमूल्य असते. त्या दृढता, त्याग, सूझबूझ आणि आशेच्या मूक साक्षीदार असतात. आपल्या मुलांना कदाचित आपले घर, गुंतवणूक आणि दागिने वारसा हक्काने मिळतील, पण कुटुंबाची ओळख निर्माण करणाऱ्या वस्तू अनेकदा याच साध्या वस्तू असतात. त्यांची खरी किंमत त्यांच्या निर्मिती सामग्रीतून नाही, तर त्या जपून ठेवलेल्या कथांमधून असते. या साध्या-सुध्या आठवणींच्या वस्तू भावी पिढ्यांना आठवण करून देऊ शकतात की, सामान्य साधने, असाधारण समज आणि हार न मानण्याच्या जिद्दीनेही मोठ्या आव्हानांवर विजय मिळवता येतो. फंडा असा आहे की डी-क्लटरिंगच्या नावाखाली साध्या गोष्टी फेकून देण्यापूर्वी थांबून स्वतःला विचारा की ‘ही गोष्ट कोणती कथा जपून आहे?’ असे असू शकते की तुमच्या हातात अशी एखादी कौटुंबिक वारसा वस्तू असेल, ज्याची असामान्य किंमत त्याचे बाजारमूल्य नसून, तर त्यातून मिळणारी प्रेरणा असेल.