एन. रघुरामन यांचा कॉलम:डेटिंगची अर्थव्यवस्था ‘सोल्जर पेमेंट’पासून ‘ब्यूटी टॅक्स’पर्यंत पोहोचली

डेटिंगचे बिल कोणी भरावे, हा वाद स्वतः डेटिंगइतकाच जुना आहे. 1980 च्या दशकात जेव्हा मी अविवाहित तरुण होतो तेव्हा मित्रांमधील या वादाच्या केंद्रस्थानी मी असायचो. माझे सहकारी त्यांच्या रोमँटिक भेटींच्या खर्चासाठी माझ्याकडून पैसे उधार घ्यायचे. मी क्वचितच नकार द्यायचो, पण ‘सोल्जर पेमेंट’ची सूचना देण्याची संधीही सोडायचो नाही-म्हणजेच प्रत्येकाने स्वतःच्या खाण्याचा खर्च स्वतः देणे. माझ्या या सूचनेला लगेच विरोध व्हायचा. ‘अशा विचाराने तुझे कधीच लग्न होणार नाही’ असा इशारा ते मला द्यायचे. महिन्याच्या शेवटी आम्ही एका प्रिंटिंग प्रेसच्या तुटलेल्या बाकांवर बसून ‘कटिंग चहा’ प्यायचो. कारण आम्हाला तेव्हा तेवढेच परवडायचे. तेव्हा ते मला प्रेमसंबंधांचे ‘ज्ञान’ द्यायचे. त्यामागचे लॉजिक साधे असायचे. मुख्यतः पुरुषच कमावते असतात आणि भविष्यात घर चालवणारे असतात. डेटचे बिल भरून पुरुष आपली क्षमता सिद्ध करतो की तो आता लग्नासाठी तयार आहे, असा त्यांचा तर्क असे. आता 2026 मध्ये येऊ. परिस्थिती खूप बदलली आहे तरीही आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे मूळ अपेक्षा तिथेच अडकलेल्या आहेत. आज महिला अधिक शिक्षित आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र आहेत. अनेक महिला (सर्व नाही) पारंपरिक कौटुंबिक दबावातून मुक्त होऊन स्वतःच्या हिमतीवर काम करत आहेत. तरीही पहिल्या डेटचे बिल पुरुषानेच भरावे हा रिवाज कायम आहे. विशेष म्हणजे पुरुषाच्या ‘घर चालवणाऱ्या’ दर्जाची बरोबरी आता महिलांच्या ‘ब्यूटी टॅक्स’शी केली जाऊ लागली आहे. ‘ब्यूटी टॅक्स’ म्हणजे समाजाच्या आधुनिक सौंदर्य मानकांना पूर्ण करण्यासाठी महिला जो खर्च करतात तो वेगाने वाढत आहे. प्रोफेशनल मॅनिक्युअर आणि पेडिक्युअरपासून नियमित वॅक्सिंग आणि हेअर स्टायलिंगपर्यंत स्वतःला प्रेझेंटेबल ठेवण्यासाठी येणारा हा ‘रनिंग कॉस्ट’ हे एक कारण सांगितले जाते की, पुरुषाने बिल का भरावे? या दृष्टिकोनातून पाहिले तर महिला हॉटेलमध्ये पोहोचण्यापूर्वीच त्यांचा आर्थिक वाटा खर्च करून झालेला असतो. अलीकडील सर्वेक्षणांनुसार हा विचार आणि पारंपरिक पुरुषी शिष्टाचार मिळून हे ठरवतात की डेटिंग आजही बऱ्याच अंशी लिंग-आधारित पॅटर्नवरच चालते. यामागचे मानसशास्त्र मनोरंजक आहे. एका सर्वेक्षणानुसार, 30% महिला पुरुषांनी बिल भरण्याला ‘इन्टेंशनल डेटिंग’चा संकेत मानतात. त्यांच्यासाठी हे पैशाचे प्रदर्शन नसून पुरुषाने त्यांची निवड केली आहे आणि तो नात्यात गुंतवणूक करण्यास तयार आहे, असा संदेश असतो. दुसरीकडे, 17% महिलांचा असा तर्क आहे की जर नात्यात गांभीर्य असेल तर बिल वाटून घेणे हा उत्तम मार्ग आहे. सर्वात धक्कादायक म्हणजे 67% पुरुष अजूनही असे मानतात की सामाजिक शिष्टाचारानुसार पहिल्या भेटीचा खर्च त्यांनीच केला पाहिजे, मग त्यांचे उत्पन्न समोरच्या महिलेपेक्षा कमी का असेना. यावरून मला माझ्या आयुष्यातील एक वैयक्तिक किस्सा आठवला. एका छोट्या काळात माझे उत्पन्न माझ्या पत्नीपेक्षा 250 रुपयांनी कमी होते. मला घरी जेवण करणे आणि काटकसर आवडायची, ज्याचा माझ्या कमाईशी काही संबंध नव्हता. पण पत्नीला महिन्यातून किमान एकदा बाहेर जाणे आवडायचे. सवयीनुसार त्या रात्री मी साधी खिचडी किंवा दही-भात ऑर्डर करायचो. सुरुवातीला तिला वाटले की माझे हे साधे जेवण म्हणजे बाहेर येण्याला माझा मूक विरोध आहे. मात्र, कालांतराने तिला समजले की ही सहजपणे माझी आवड आहे. तिने अशा जेवणाचे पैसे देण्यात कधीही खंत मानली नाही आणि मलाही कधी न्यूनगंड वाटला नाही. डेटिंगचा मूळ उद्देश हा आहे की तुम्ही समोरच्या व्यक्तीला हे जाणवून द्यावे की तुम्ही त्यांची ‘निवड’ केली आहे. तुम्ही त्यांच्या वेळेचा आणि उपस्थितीचा आदर करता. मग ते ‘सोल्जर पेमेंट’ असो किंवा पारंपरिक ट्रीट-त्यातून एकमेकांबद्दलची गुंतवणूक आणि आदर दिसला पाहिजे, तो वादाचा मुद्दा ठरू नये.