एन. रघुरामन यांचा कॉलम:एआय सर्व काही पाहू शकते, पण पाहिलेले समजूनही घेऊ शकते का?

काही काळापूर्वी ऑस्ट्रेलियात राहणाऱ्या यवोन बेलगार्ड्ट यांना कार चालवताना एक विचित्र अनुभव आला. त्यांच्या सासूबाईंनी आणि त्यांनी सीट बेल्ट लावला होता. सासूबाई गाडी चालवत नसल्यामुळे त्वचेला खाज आल्यावर जसे कोणीही करते तसे त्यांनी नाक खाजवले असावे. त्या क्षणी त्यांच्या हाताने सीट बेल्टचा वरचा भाग झाकला गेला. एआय-असिस्टेड कॅमेऱ्याने हा फोटो असा टिपला, जणू त्यांनी सीट बेल्ट नीट घातलेला नाही. बेलगार्ड्ट यांच्यावर 1200 डॉलर्सचा दंड ठोठावण्यात आला आणि त्यांच्या लायसन्सवर 4 डी-मेरिट पॉइंट्स दिसू लागले. आणखी एक रहिवासी लिसा टेलर जेव्हा वाहन चालवत होत्या तेव्हा एआय कॅमेऱ्याने त्यांच्या 10 वर्षांच्या मुलीचा फोटो काढला, जिने सीट बेल्ट दंडाखाली घेतला होता. टेलर म्हणाल्या की, थांबत थांबत चालणाऱ्या वाहतुकीतही त्या रस्त्यावरून नजर हटवू शकत नव्हत्या, जेणेकरून आपली मुलगी सीट बेल्ट कसा लावून बसली आहे हे त्या पाहू शकतील. याच देशातील आणखी एका रहिवासी महिलेसोबत अशीच एक घटना घडली. मिली बार्टलेट यांच्यावर तेव्हाही दंड आकारण्यात आला, जेव्हा कॅमेऱ्याच्या फोटोत स्पष्ट दिसत होते की त्यांनी सीट बेल्ट नीट घातला आहे. कडक उन्हामुळे ब्लॅक अँड व्हाइट फोटोत सीट बेल्ट पांढरा दिसत होता आणि तो त्यांच्या कपड्यांमध्येच मिसळून गेला होता. अशा प्रकरणांची वाढती संख्या सांगते की, याकडे केवळ तांत्रिक त्रुटी म्हणून दुर्लक्ष करणे कठीण आहे. पश्चिम ऑस्ट्रेलियात एआय कॅमेऱ्याद्वारे पकडण्यात आलेल्या सीट बेल्ट उल्लंघनाच्या प्रकरणांमध्ये सुमारे 3000 चालकांनी पहिल्या रिपोर्टिंग कालावधीतच अपील केले. यापैकी सुमारे 60% अपील यशस्वी ठरले. 20 लाख डॉलर्सपेक्षा जास्त रकमेचे दंड मागे घेण्यात आले. सप्टेंबरपर्यंत अशी शेकडो प्रकरणेही निकाली काढण्यात आली, ज्यामध्ये पोलिस प्रोसिक्युटर्सनी मान्य केले की यात दोष सिद्ध होण्याची कोणतीही उचित शक्यता नाही. तुम्ही विचार करत असाल की आपल्याला इथे ऑस्ट्रेलियाचे संदर्भ का वाचावे लागत आहेत. कारण आता भारतातही असेच होऊ लागले आहे. 15 सप्टेंबर रोजी सौविक दत्ता बेंगळुरूमध्ये आपल्या पत्नीची स्कूटर चालवत होते आणि त्यांच्या पाठीवर गिटार बांधलेली होती. ‘मागे बसलेल्या प्रवाशाने हेल्मेट न घातल्याच्या’ आरोपाखाली दत्ता यांना 500 रुपयांचा दंड ठोठावण्यात आला. चलनासोबत पुरावा म्हणून फोटोही जोडला होता, जो आऊटर रिंग रोडवरून जाताना काढला गेला होता. एआय कॅमेऱ्याला वाटले की ती लांब गिटार एखादा प्रवासी आहे आणि त्याने ट्रॅफिक नियमांनुसार हेल्मेट घातलेले नाही. साहजिकच, कॅमेऱ्याने गिटारला मागे बसलेला प्रवासी समजण्याची चूक केली. दत्ता यांनी हे चलान सोशल मीडियावर शेअर केले. बेंगळुरूसारख्या अनेक शहरांमध्ये एआय-नियंत्रित कॅमेरे बसवण्यात आले आहेत, जिथे दंड आकारण्यासाठी मानवी तपासणी होत नाही. सोशल मीडियावर बेळगाव जिल्ह्याशी संबंधित आणखी एक घटना शेअर होत आहे. यामध्ये कथितरीत्या एआय कॅमेऱ्याद्वारे फोटो काढल्यानंतर एका कार मालकाला ‘हेल्मेट न घातल्याबद्दल’ 500 रुपयांचा दंड ठोठावण्यात आला. कारमालकाने यावर प्रतिक्रिया देताना एक व्हिडिओ बनवला, ज्यामध्ये तो हेल्मेट घालून कार चालवताना दिसत आहे. मी अशा लोकांना पाहिले आहे, ज्यांची ब्रेस्ट कॅन्सर किंवा पोटाची शस्त्रक्रिया झाली आहे आणि ते सीट बेल्ट हाताखालून घेतात. रस्त्यावर उभा असलेला पोलिस त्यांना थांबवतो. पण जेव्हा ते पट्टी दाखवतात तेव्हा त्यांना सोडून दिले जाते. एखादा कॅमेरा गिटारचा अतिशय अचूक फोटो घेऊ शकतो. तो बेल्ट, हात किंवा मूल अगदी अचूकपणे ओळखू शकतो. पण संदर्भ समजून घेणे ही डिटेक्शनपेक्षा वेगळी गोष्ट आहे. मानवी मेंदूप्रमाणे कॅमेरा हे विश्लेषण करण्यात अपयशी ठरला की, एखाद्या दुचाकीस्वाराच्या पाठीवर बांधलेली गिटार म्हणजे प्रवासी नाही, शस्त्रक्रियेनंतर सीट बेल्ट हाताखालून घेणे हे जाणीवपूर्वक केलेले उल्लंघन नाही, नाक खाजवणारा प्रवासी सीट बेल्ट न लावताच बसला असेल असे नाही आणि एखाद्या मुलाने बेल्ट सरकवला याचा अर्थ ड्रायव्हरने जाणीवपूर्वक नियमांचे उल्लंघन होऊ दिले असा होत नाही. ‘मी काय पाहत आहे?’ याचे उत्तर देण्यात तंत्रज्ञान असामान्यपणे चांगले असू शकते. पण ‘नेमके काय घडले होते?’ या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी आजही माणसांचीच गरज आहे. फंडा असा आहे की, जे लोक विचार करतात की एआय त्यांची नोकरी हिरावून घेईल, त्यांच्यासाठी ही उदाहरणे या वस्तुस्थितीला अधिक बळकट करतात की, एआय मानवी हस्तक्षेपाशिवाय काम करू शकत नाही.