आशुतोष वार्ष्णेय‎ यांचा कॉलम:जगाची समीकरणे खूप वेगाने बदलतायेत‎

‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎१९५८ ते १९९८ दरम्यान व्हेनेझुएला लॅटिन अमेरिकेतील २०‎देशांपैकी फक्त तीन स्थिर लोकशाहींपैकी एक होता. इतर‎दोन देश म्हणजे कोस्टा रिका आणि कोलंबिया होते. १९९९‎मध्ये माजी लष्करी अधिकारी ह्यूगो चावेझ यांच्या‎अध्यक्षपदी उदयानंतर व्हेनेझुएलातील लोकशाही‎कमकुवत होऊ लागली आणि कालांतराने परिस्थिती‎बिघडत गेली. नागरिकांच्या आणि माध्यमांच्या‎स्वातंत्र्यावर कडक निर्बंध लादण्यात आले. सत्तेत‎असलेल्यांना टिकवून ठेवण्यासाठी निवडणुका आणि‎निवडणूक कायदे हाताळण्यात आले. २०१३ मध्ये चावेझ‎यांच्या निधनानंतर मादुरो अध्यक्ष झाले. २०२४ मध्ये मादुरो‎तिसऱ्यांदा "निवडून’ आले. खरा विजेता आपला विरोधक‎होता याबद्दल निरीक्षकांना शंका नव्हती.‎

अमेरिकन सैन्याने मादुरो आणि त्यांच्या पत्नीला ताब्यात‎घेतले. परंतु अमेरिकेने २०२४ च्या निवडणुकीतील‎विजेत्याला सत्तेवर बसवले नाही. त्याऐवजी मादुरोच्या‎उपाध्यक्ष डेल्सी रॉड्रिग्ज यांना कार्यवाहक अध्यक्ष म्हणून‎नियुक्त करण्यात आले. त्यामुळे संपूर्ण व्यवस्था मोठ्या‎प्रमाणात बदलली नाही. म्हणूनच बांगलादेशमध्ये‎झालेल्या सत्तेचे हे संक्रमण नव्हते. ट्रम्प आणि मार्को‎रुबियो मादुरोला काढून टाकण्यासाठी वचनबद्ध होते. नंतर‎काय होईल याची पर्वा न करता ते या लष्करी उद्दिष्टात‎पूर्णपणे यशस्वी झाले. शासकांना काढून टाकणे सहसा‎कठीण नसते. परंतु संस्थांची पुनर्बांधणी करणे आणि‎अराजकता रोखणे अत्यंत कठीण असते. येथे सर्वात‎महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे मेक अमेरिका ग्रेट अगेन‎(एमएजीए) चळवळीची खोल हिस्पॅनिक किंवा लॅटिनो‎चिंता आणि ‘मागा’च्या चर्चेत हे ट्रम्पच्या व्हेनेझुएलातील ‎‎कृतींशी जोडले जात आहे. हे सर्वज्ञात आहे की मागा ‎‎चळवळ ट्रम्प यांच्या ताकदीचा एक प्रमुख आधारस्तंभ‎आहे. भारतीयांसाठी एच १-बी व्हिसाला मागाचा विरोध ‎‎भारतीय आणि भारतीय- अमेरिकन वर्तुळात सर्वज्ञात‎आहे. परंतु भारतीय समस्या हिस्पॅनिक इमिग्रेशनपेक्षा‎खूपच लहान आहे. भारतीयांपेक्षा वेगळे, हिस्पॅनिक ‎‎सामान्यपणे कामगार दलाच्या खालच्या टोकावर‎असतात. परंतु त्यांची लोकसंख्या आणि राजकीय महत्त्व ‎‎खूप मोठे आहे. भारतीय- अमेरिकन लोकांची संख्या ‎‎जास्तीत जास्त ५० लाखावर आहे. हिस्पॅनिक लोकांची‎संख्या सुमारे ६.८ कोटी आहे. आज अमेरिकेतील ‎‎लोकसंख्येपैकी सुमारे २०% हिस्पॅनिक आहे. म्हणजेच ‎‎पाचपैकी एक अमेरिकन हिस्पॅनिक आहे. हिस्पॅनिक किंवा ‎‎लॅटिनो हे आता अमेरिकेतील सर्वात मोठे अल्पसंख्याक ‎‎समुदाय आहेत. ते आफ्रिकन अमेरिकन लोकांनाही मागे ‎‎टाकतात. १९६५ पासून इमिग्रेशन सुधारणांमुळे त्यांना‎सर्वाधिक फायदा झाला आहे.

हिस्पॅनिक लोकांनी अमेरिकन सांस्कृतिक मुख्य प्रवाहात ‎‎स्वतःला स्पष्टपणे स्थापित केले आहे. काही कलाकार‎प्रमुख अमेरिकन सांस्कृतिक व्यक्तिरेखा बनले आहेत. ‎‎हॉलिवूड चित्रपटांमध्ये, स्टँड अँड डिलिव्हर (१९८८)‎आणि सेलेना (१९९७) - दोन्ही हिस्पॅनिक दिग्दर्शकांनी ‎‎दिग्दर्शित आणि हिस्पॅनिक जीवनावर केंद्रित - यांनी‎अनेक ऑस्कर जिंकले. तथापि, मॅगासाठी, कलांमध्ये‎योगदान महत्त्वाचे नाही. मागासाठी अधिक चिंतेची बाब‎म्हणजे वाढती हिस्पॅनिक लोकसंख्या. ती अनेक‎राज्यांमध्ये गोऱ्या बहुसंख्य लोकांना धोक्यात आणत‎आहे. तितकेच महत्त्वाचे म्हणजे मागाने सातत्याने‎हिस्पॅनिक लोकांना गुन्हेगारीच्या जगाशी, विशेषतः ड्रग्ज‎आणि ड्रग्ज तस्करीशी जोडले आहे. या आरोपामुळे‎मादुरो यांना अमेरिकन न्यायालयात आव्हान मिळाले‎आहे. ट्रम्प यांनी हस्तक्षेपाच्या युक्तिवादात व्हेनेझुएलाच्या‎कमी वापरलेल्या तेल साठ्यावरही भर दिला आहे. परंतु‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎हिस्पॅनिकांशी संबंधित सांस्कृतिक आणि स्थलांतरित‎समस्यांकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही. जोपर्यंत या‎अटकेमुळे अमेरिकेला व्हेनेझुएला "चालवण्यासाठी’‎जमिनीवर सैन्य तैनात करावे लागत नाही. तोपर्यंत मागाला‎फारशी चिंता वाटणार नाही. परंतु हे सुरुवातीचे पाऊल‎दीर्घकालीन अमेरिकन लष्करी उपस्थितीत बदलले, तर‎मॅगाचा वॉशिंग्टनच्या व्हेनेझुएला मोहिमेला सतत पाठिंबा‎देणे कठीण होईल. मागाचे लक्ष अंतर्गत मुद्द्यांवर आहे.‎तेलाचा नफा त्याच्यासाठी फारसा महत्त्वाचा नाही.‎

आता आपण काही वर्तुळात उपस्थित होणाऱ्या एका‎महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय प्रश्नाकडे वळूया. मादुरो कितीही‎हुकूमशाही असले तरी त्याला बाहेरील शक्तीने थेट‎काढून टाकले आणि अटक केली असती का?‎व्हेनेझुएलातील हस्तक्षेपामुळे आंतरराष्ट्रीय कायदा आणि‎जागतिक व्यवस्थेला गंभीरपणे धक्का बसतो का?‎अमेरिका आणि लॅटिन अमेरिकेतील ऐतिहासिक संबंध‎तपासल् ाशिवाय या प्रश्नाचे उत्तर देता येणार नाही. मोनरो‎डॉक्ट्रिन (१८२३) पासून सुरुवात करून अमेरिकेने लॅटिन‎अमेरिकन राजकारणात वारंवार उघडपणे, एकट्याने‎हस्तक्षेप केला आहे. १९४५ पर्यंत आंतरराष्ट्रीय युतींवर‎आधारित कोणतीही जागतिक व्यवस्था नव्हती. अनेक देश‎साम्राज्यवादी तत्त्वांनुसार वर्चस्व असलेले आणि शासित‎होते. परंतु १९४५ नंतरही युतींच्या काळात अमेरिकेने‎लॅटिन अमेरिकेतील राष्ट्रपतींना नापसंत केलेल्या काढून‎टाकले. यामध्ये चिलीचे मार्क्सवादी अध्यक्ष साल्वाडोर‎अलेंडे (१९७३) आणि पनामाचे मॅन्युएल नोरिएगा‎(१९८९) यांचा समावेश आहे.‎

म्हणूनच, व्हेनेझुएलामध्ये घडले त्याची उदाहरणे केवळ‎१९४५ पूर्वीच नव्हे तर त्यानंतरही आहेत. हे या हस्तक्षेपाचे‎समर्थन करत नाही, परंतु याचा अर्थ असाही नाही की‎यामुळे जागतिक व्यवस्थेचे पूर्णपणे विघटन होते. खरं तर,‎युरोपमध्ये नाटोचे पतन किंवा आशियामध्ये चीनने‎तैवानवर कब्जा केल्याने १९४५ नंतरच्या जागतिक‎व्यवस्थेच्या पायाला लक्षणीय नुकसान होईल. ट्रम्प यांच्या‎नेतृत्वाखालील अमेरिकेचे परराष्ट्र धोरण त्या दिशेने जात‎आहे का? त्यांच्या कार्यकाळातील उर्वरित वर्षे महत्त्वाची‎आहेत. जग लवकरच आपल्या भविष्यातील दिशेबद्दल‎बरेच काही जाणू शकेल.‎(हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.)‎

हा लेख मोबाइलवर ‎ऐकण्यासाठी क्यूआर कोड‎स्कॅन करावा.‎