नागपुर: सडक्या सुपारीचा महाघोटाळा! शहराच्या सीमेवर उभारली हजारो क्विंटलची गोदामं अन् भट्ट्या; रासायनिक प्रक्रियेद्वारे घातक सुपारीची होतेय तस्करी

नागपूर: शहरात आणि त्याच्या उपनगरांमध्ये खाणाऱ्याला थेट कर्करोगासारखे (कॅन्सर) जीवघेणे आजार निर्माण करणाऱ्या सडक्या सुपारीच्या अवैध गोरखधंद्याची व्याप्ती अत्यंत वेगाने वाढत असल्याचे समोर आले आहे. या काळ्या धंद्यातून होणाऱ्या प्रचंड आर्थिक उलाढालीमुळे नागपुरात अनेक नवे 'खिलाडी' आणि सुपारी माफिया तयार झाले आहेत. गब्बर झालेल्या या सुपारी माफियांनी उपराजधानीच्या विविध भागांत आणि विशेषतः शहराच्या सीमेवर सडक्या सुपारीवर रासायनिक प्रक्रिया करणारे कारखाने (भट्ट्या) आणि हजारो क्विंटल माल साठवून ठेवण्यासाठी मोठमोठी गोदामं थाटली आहेत.

शहराच्या सीमेवर आणि उपनगरांमध्ये उभारली गोदामं: रासायनिक प्रक्रिया करून सडक्या सुपारीला टणक आणि चकचकीत बनवून त्याची मोठ्या प्रमाणावर अवैधरीत्या विक्री केली जात असल्याने नागपुरात सुपारी माफियांनी आपले जाळे पसरले आहे. वाडी, मौदा, भंडारा रोड, पारडी, कळमना, विहिरगाव आणि किन्हाळा यांसारख्या नागपूरच्या सीमेवरील आणि बाहेरील विविध भागांत या माफियांनी मोठी गोदामं निर्माण केली आहेत. या गोदामांमध्ये तसेच विविध कोल्ड स्टोरेजमध्ये (नियम व प्रतिबंध असतानादेखील) ही सडकी सुपारी आणि रासायनिक भट्ट्यांमध्ये तयार केलेली घातक सुपारी मोठ्या प्रमाणावर साठवून ठेवली जाते. बहुतांश गोदामं शहराच्या सीमेवर किंवा निर्जन भागात असल्यामुळे या गोरखधंद्यातील लोकांनाच त्याची गोपनिय माहिती असते. परिणामी, तेथून मालाची हेरफेर करताना माफियांना कोणतीही अडचण येत नाही आणि ही सुपारी 'ऑन डिमांड' गुजरात, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड आणि दिल्लीसह देशातील विविध प्रांतांमध्ये सहज पाठवली जाते.

सडक्या सुपारीवर कशी केली जाते घातक रासायनिक प्रक्रिया? बाहेरून चोरून व लपूनछपून आणलेली आणि आतून पूर्णपणे सडलेली, कुजलेली तसेच मानवी आरोग्यास अत्यंत घातक असलेली सुपारी अधिक आकर्षक व टणक बनवण्यासाठी समाजकंटक सोयीनुसार वेगवेगळ्या ठिकाणी गुप्त भट्ट्या चालवतात. एका मोठ्या टॅंकमध्ये 'नॉन परमिटेड कलर' (प्रतिबंधित रंग) टाकून त्यात ही सडलेली सुपारी भिजवली जाते. त्यानंतर या भिजवलेल्या सुपारीवर चिकट पदार्थ (गोंद) आणि सल्फरच्या माध्यमातून अत्यंत घातक अशी रासायनिक प्रक्रिया केली जाते. या प्रक्रियेमुळे सडकी आणि निरुपयोगी सुपारी फुगून टणक बनते. त्यानंतर जशी ग्राहकांची मागणी (डिमांड) असेल, त्याप्रमाणे कुठे अख्खी (पूर्ण) सुपारी, तर कुठे तिचे तुकडे (कतरा, चणाकट) करून ती वेगवेगळ्या राज्यांत आणि बाजारात परस्पर पाठवली जाते.

आरोग्याशी खेळ आणि प्रशासकीय आव्हाने: महाराष्ट्रात गुटखा आणि पान मसाला विक्रीवर सक्त प्रतिबंध असताना नागपूरच्या सीमेवर सुरू असलेला हा सडक्या सुपारीचा अवैध व्यापार तरुणांच्या आणि नागरिकांच्या आरोग्याशी खेळणारा ठत आहे. या गोरखधंद्यामुळे अन्न सुरक्षा आणि आरोग्य यंत्रणेसमोर मोठे आव्हान उभे राहिले असून, अशा बेकायदेशीर गोदाम व भट्ट्यांवर कठोर कारवाई करण्याची मागणी जोर धरत आहे.