कोल्हापुर: अनोखी पर्यावरणपूरक परंपरा; रंगांमुळे होणारे जलप्रदूषण रोखण्यासाठी सलग चार पिढ्यांपासून तीन गावांत बसवले जातात पूर्णपणे रंगरहित बाप्पा

कोल्हापूर: गणेशोत्सवाच्या काळात बाजारात विविध आकर्षक, भव्य आणि रासायनिक रंगांनी रंगवलेल्या बाप्पांच्या मूर्तींची रेलचेल पाहायला मिळते. मात्र, या रासायनिक रंगांमुळे जलस्रोतांचे होणारे प्रदूषण रोखण्यासाठी कोल्हापूर जिल्ह्यामधून एक अत्यंत प्रेरणादायी आणि कौतुकास्पद पायंडा समोर आला आहे. कोल्हापूर जिल्ह्यातील आळवे, आकुरडे आणि सोनाळी या तीन गावांमध्ये गेल्या सलग चार पिढ्यांपासून एक अनोखी आणि पर्यावरणपूरक परंपरा जोपासली जात आहे. या गावांमध्ये गणेशोत्सवा दरम्यान स्थापन केल्या जाणाऱ्या बाप्पांच्या मूर्तींवर रासायनिक रंगांचा वापर पूर्णपणे वर्ज्य केला जातो, म्हणजेच येथे संपूर्णपणे 'रंगरहित' (पेन्ट-फ्री) बाप्पांची प्रतिष्ठापना केली जाते.

परंपरेमागची मुख्य भूमिका आणि जलप्रदूषणमुक्ती: आजकालच्या गणेशोत्सवात प्लास्टर ऑफ पॅरिस (PoP) आणि त्यावर दिले जाणारे रासायनिक रंग विसर्जन झाल्यानंतर जलसाठ्यांमध्ये मिसळतात, ज्यामुळे पिण्याच्या पाण्याचा आणि नदी-तलावांच्या पाण्याचा दर्जा बिघडतो तसेच जलचर प्राण्यांना धोका निर्माण होतो. हीच गंभीर समस्या ओळखून कोल्हापूरच्या या तीन गावांमधील ग्रामस्थांनी अनेक दशकांपूर्वी एक क्रांतिकारी निर्णय घेतला. रासायनिक रंगांमुळे होणारे पाणी प्रदूषण टाळण्यासाठी आणि पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठी या गावांनी बाप्पाला कोणत्याही प्रकारचे कृत्रिम किंवा रासायनिक रंग न लावण्याचा दृढनिश्चय केला. हा नियम या गावांमधील प्रत्येक घरात आणि प्रत्येक सार्वजनिक गणेश मंडळाकडून तंतोतंत पाळला जातो.

चार पिढ्यांपासून अविरत सुरू असलेला वारसा: ही कोणतीही तात्कालिक किंवा अलीकडे सुरू झालेली फॅशन नसून, हा एक जुना वारसा आहे जो गेल्या चार पिढ्यांपासून अत्यंत निष्ठेने चालत आला आहे. आजचे तरुण असोत किंवा त्यांचे वडील आणि आजोबा, सर्वांनी या पर्यावरणपूरक परंपरेला जिवंत ठेवले आहे. बाजारात कितीही आकर्षक आणि महागडे रासायनिक रंग उपलब्ध असले, तरी या गावांमधील नागरिकांची श्रद्धा आणि पर्यावरणाप्रती असलेली उत्तरदायित्वाची भावना कधीही कमी झालेली नाही. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली ही परंपरा नव्या पिढीनेही तेवढ्याच अभिमानाने स्वीकारली आहे.

स्थानिक माती आणि निसर्गाशी एकरूपता: या गावांमध्ये बाप्पाच्या मूर्ती बनवताना केवळ स्थानिक परिसरातील नैसर्गिक मातीचा वापर केला जातो. मूर्ती तयार करण्यापासून ते ती बसवण्यापर्यंत कोणतीही कृत्रिम रासायनिक सामग्री वापरली जात नाही. विसर्जनाच्या वेळी हे बाप्पा पाण्यात सहज विरघळतात आणि पूर्णपणे मातीत माती होऊन जातात, ज्यामुळे निसर्गाला हानी पोहोचत नाही. या तीन गावांनी दाखवलेली ही पर्यावरणपूरक आणि आदर्श भूमिकेची राज्यभरातून प्रशंसा होत असून, इतर गावांसाठीही हा एक उत्तम वस्तुपाठ ठरत आहे.