How the British Auctioned Off Shivaji Maharaj’s Palace and Treasures in 1876!

पुणे:सह्याद्रीच्या कुशीत विसावलेला सिंहगड आपल्या पराक्रमाच्या गाथांसाठी ओळखला जातो. मात्र, या गडाचा एक असा इतिहास आहे जो प्रत्येक शिवभक्ताचे मन हेलावून टाकणारा आहे. आज गडावर आपल्याला फक्त तटबंदी आणि काही मोजके अवशेष दिसतात, परंतु एकेकाळी येथे अनेक भव्य इमारती होत्या.

इतिहास काय सांगतो?
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात सिंहगड हे प्रशासनाचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. गडावर महाराजांचा भव्य राजवाडा, रत्नशाळा (जिथे मौल्यवान दागिने ठेवले जायचे) आणि जवाहिरखाना यांसारख्या अत्यंत देखण्या वास्तू होत्या. या वास्तू केवळ दगडी होत्या असे नाही, तर त्या स्थापत्यकलेचा एक नमुना होत्या.

१८७६ चा तो काळा लिलाव:
काळाच्या ओघात आणि ब्रिटिशांच्या ताब्यात गड आल्यानंतर, या वास्तूंची दुरवस्था झाली. १८७६ मध्ये 'पुणे ऑब्झर्व्हर' (Poona Observer) या वृत्तपत्रात एक धक्कादायक जाहिरात प्रसिद्ध झाली. ब्रिटिशांनी सिंहगडावरील या ऐतिहासिक वास्तूंच्या इमारतींची सामग्री (उदा. लाकूड, दगड, खांब) लिलावात काढली होती.

लिलावाचे स्वरूप: गडावरील या भव्य इमारती तोडून त्यातील लाकडी नक्षीकाम, वासे, खांब आणि इतर साहित्य लिलावात विकून टाकण्यात आले. यामुळे एका रात्रीत महाराजांचा राजवाडा आणि इतर वास्तू जमीनदोस्त झाल्या.
उद्देश: त्याकाळी ब्रिटिशांना जुन्या वास्तूंच्या संवर्धनात रस नव्हता, उलट त्या तोडून त्यातील साहित्य विकून पैसे मिळवणे त्यांना अधिक सोयीचे वाटले असावे, असा निष्कर्ष इतिहासकार काढतात.

गडाची आजची स्थिती:
आज जेव्हा आपण सिंहगडावर जातो, तेव्हा आपल्याला फक्त रिकाम्या जागा दिसतात. तिथे असलेला राजवाडा नक्की कुठे होता, हे ओळखणेही आता कठीण झाले आहे. ज्या वास्तूंनी एकेकाळी स्वराज्याच्या निर्णयांना साक्षी दिले, त्या वास्तू ब्रिटिशांच्या एका लिलावामुळे कायमच्या नामशेष झाल्या. हा इतिहास म्हणजे आपल्या वारशाचा झालेला एक मोठा घातच होता.