Pune : अजित पवारांच्या विमान अपघाताचं नेमकं कारण काय? ब्लॅक बॉक्स तपासणीकडे महाराष्ट्राचं लक्ष; कॉकपिटमधलं शेवटचं संभाषण उघड होणार?

Pune : बारामती येथे लँडिंग करताना झालेल्या विमान दुर्घटनेत राष्ट्रवादीचे नेते आणि महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांचे निधन झाले. या घटनेनंतर विमान अपघातांची कारणे शोधण्यासाठी महत्त्वाचे ठरणारे 'ब्लॅक बॉक्स' पुन्हा चर्चेत आले आहे. ब्लॅक बॉक्स हे एक असे उपकरण आहे जे विमानातील सर्व तांत्रिक माहिती आणि कॉकपिटमधील संभाषणे रेकॉर्ड करते, ज्यामुळे अपघाताचे कारण शोधण्यास मदत होते.

२८ जानेवारी २०२६ रोजी बारामती येथे झालेल्या विमान दुर्घटनेत अजित पवार यांचे निधन झाले. Ajit Pawar Plane Crash अपघातानंतर Black Boxची चर्चा पुन्हा सुरु झाली आहे. ब्लॅक बॉक्स हे कोणत्याही विमान अपघाताचे कारण उलगडणारे महत्त्वाचे उपकरण आहे. यात विमानाची प्रत्येक हालचाल नोंदवलेली असते. त्यामुळे अपघातानंतर त्याचा शोध घेणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

Pune : अवघ्या ४० मिनिटांचा प्रवास अन् काळाची झडप! शेवटच्या क्षणी पायलटही हतबल; अजित पवारांच्या विमान अपघाताची थरारक कथा

Black Box हा एक प्रकारचा फ्लाइट रेकॉर्डर असतो. यात विमानाशी आणि त्या उड्डाणाशी संबंधित सर्व डेटा सुरक्षित ठेवला जातो. हा स्फोट, टक्कर, आग, उच्च तापमान आणि पाण्यापासूनही सुरक्षित राहू शकतो, ज्यामुळे अपघातानंतरही डेटा सुरक्षित राहतो. अपघातांची कारणे समजून घेण्यासाठी आणि भविष्यात त्यांना रोखण्यासाठी हे आवश्यक आहे. त्यामुळे विमान अपघातांच्या तपासासाठी ब्लॅक बॉक्स हे एक महत्त्वाचे गॅजेट आहे.

ब्लॅक बॉक्सचा शोध १९३० च्या दशकात फ्रेंच अभियंता फ्रांस्वा हुसैनो यांनी लावला होता. त्यांनी फोटोग्राफिक फिल्मवर विमानाचे दहा पॅरामीटर्स रेकॉर्ड करणारे उपकरण तयार केले होते. तेव्हापासून आजपर्यंत ब्लॅक बॉक्सच्या तंत्रज्ञानात सतत सुधारणा होत गेली आहे.

'ब्लॅक बॉक्स' असे नाव का पडले?
याला 'ब्लॅक बॉक्स' असे म्हटले जाते कारण ते एका प्रकाश-रोधी डब्यात असते. मात्र, अपघातानंतर ते सहजपणे शोधता यावे यासाठी त्याचा रंग नेहमी नारंगी ठेवला जातो. आजच्या ब्लॅक बॉक्समध्ये मेमरी चिप्सचा वापर केला जातो. यात कोणतेही हलणारे भाग नसतात. त्यामुळे अपघातात ते तुटण्याचा धोका कमी असतो.

ब्लॅक बॉक्स कसे काम करते?
ब्लॅक बॉक्सचे दोन भाग असतात. पहिला म्हणजे फ्लाइट डेटा रेकॉर्डर (FDR), जो उड्डाणाची तांत्रिक माहिती जसे की उंची, वेग आणि इंजिनची स्थिती रेकॉर्ड करतो. दुसरा भाग म्हणजे कॉकपिट व्हॉइस रेकॉर्डर (CVR), जो कॉकपिटमधील आवाज आणि संभाषणे रेकॉर्ड करतो.

विमानात ब्लॅक बॉक्स व्यतिरिक्त एक दुसरे उपकरण देखील असते - डीव्हीआर (DVR). याचे काम विमानातील विविध कॅमेऱ्यांमधून सीसीटीव्ही फुटेज रेकॉर्ड करणे आहे. यात कॉकपिट आणि केबिनमधील फुटेजचा समावेश असतो. हे तपासात अतिरिक्त माहिती पुरवते.

भीषण अपघातातही ब्लॅक बॉक्स कसा सुरक्षित राहतो?
ब्लॅक बॉक्स अत्यंत कठीण परिस्थितीतही सुरक्षित राहण्यासाठी बनवला जातो. यावर टायटॅनियम किंवा स्टेनलेस स्टीलसारख्या मजबूत धातूचा जाड थर असतो, जो ३,४०० पट गुरुत्व बल सहन करू शकतो. हा आग लागल्यास १,१०० अंश सेल्सिअस तापमान एका तासापर्यंत सहन करू शकतो. तसेच, ६,००० मीटर खोल पाण्यात ३० दिवस काम करू शकतो. पाण्यात ते शोधण्यासाठी त्यात सिग्नल पाठवणारे बीकन देखील लावलेले असतात.