सय्यद अता हसनैन यांचा कॉलम:भारत ‘ऊर्जा कूटनीती”च्या एका नव्या युगात

‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎ऊर्जेचा जागतिक भूगोल बदलत आहे. त्यासोबतच‎औद्योगिक क्षमता व राष्ट्रीय शक्ती यांमधील संबंधही‎अधिक घट्ट होत आहेत. अनेक दशके भारताने ऊर्जेच्या‎राजकारणात स्वतःला एक कमकुवत ग्राहक म्हणूनच‎पाहिले. आपल्या वाढत्या अर्थव्यवस्थेला आयात कच्च्या‎तेलाची गरज होती. पण पश्चिम आशियात होणारे संघर्ष‎तेलाचे भाव वाढवणारे व पुरवठ्यात अडथळा आणणारे‎ठरत असत. ही कमजोरी आजही कायम आहे. पण‎यादरम्यान भारत तेल शुद्धीकरण व पेट्रोलियम‎उत्पादनांच्या क्षेत्रात मोठी ताकद बनून समोर आला. या‎यशाला रणनीतिक चर्चेत अजूनही पुरेसे महत्त्व दिले जात‎नाही.‎ रिलायन्स जामनगरमध्ये रोज 14 लाख बॅरल कच्च्या‎तेलाचे शुद्धीकरण करू शकते. एकाच ठिकाणी असलेला‎हा जगातील सर्वात मोठा रिफायनिंग परिसर आहे. पण‎याचे महत्त्व एवढ्यापुरतेच मर्यादित नाही. प्रगत‎तंत्रज्ञानामुळे येथे विविध प्रकारच्या कच्च्या तेलावर‎प्रक्रिया केली जाऊ शकते. यात जास्त सल्फर व जड‎कच्चे तेलही समाविष्ट आहे. त्याला उपयुक्त व मौल्यवान‎इंधनात बदलणे अनेक रिफायनरीजसाठी कठीण असते.‎युद्ध आणि निर्बंधांमुळे पुरवठ्याचे प्रस्थापित मार्ग बंद‎होतात. तेव्हा विविध प्रकारच्या कच्च्या तेलावर प्रक्रियेची‎ही क्षमता अत्यंत महत्त्वाची ठरते. याच कारणामुळे तेल‎शुद्धीकरण क्षमतेलाही धोरणात्मक पायाभूत सुविधांचा‎एक भाग मानले पाहिजे. कच्चे तेल आणि डिझेलचा एक ‎‎बॅरल समान नसतो. कच्च्या तेलाला आधी वाहतुकीद्वारे ‎‎रिफायनरीपर्यंत पोहोचवावे लागते. मग त्यावर प्रक्रिया‎करून पेट्रोलियम उत्पादने तयार केली जातात. विविध ‎‎रिफायनरीज या इंधनांचे उत्पादन विविध प्रमाणात‎करतात. कच्च्या तेलाचे साठे असण्याचा अर्थ असा नाही‎की डिझेलही उपलब्ध असेलच. तेलाचे उत्पादन सुरू ‎‎असले, तरी शुद्धीकरण प्रक्रिया किंवा वाहतुकीत‎अडथळा आल्यास इंधनाची टंचाई निर्माण होऊ शकते. ‎‎अमेरिकेला जामनगरमध्ये रस का आहे, हे यावरून ‎‎आपल्याला समजू शकते.‎ इराण युद्धाने निर्माण केलेल्या परिस्थितीचा आणि ‎‎व्हेनेझुएलातील तेलाच्या साठ्यांचा एकत्र एक समीकरण ‎‎आहे. अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री मार्को रुबियो यांनी‎रिलायन्सने व्हेनेझुएलाच्या कच्च्या तेलाचे अधिक‎प्रमाणात शुद्धीकरण करावे, यात उत्सुकता दाखवली.‎त्यांनी व्हेनेझुएलातील तेल उत्पादनात रिलायन्सच्या‎संभाव्य सहभागावरही चर्चा केली.‎ व्हेनेझुएलात तेल उत्पादन वाढल्यास अमेरिकेच्या पुरवठा ‎‎स्रोतांमध्ये विविधता येऊ शकते. रिलायन्सला स्पर्धात्मक ‎‎दरात भारताच्या रिफायनरीसाठी योग्य कच्चे तेल‎मिळाल्यास कामकाजातही लवचिकता येऊ शकते.‎अर्थात, या शक्यता प्रत्यक्षात येणे हे व्यावसायिक अटी व ‎‎राजकीय परिस्थितीवर अवलंबून आहे.‎ जामनगरमधील उत्पादन अनिश्चित काळासाठी वाढवता‎येत नाही. रिफायनरीज चालवण्याच्या स्वतःच्या तांत्रिक‎मर्यादा असतात. कच्च्या तेलाची खरेदी ही त्याच्या‎किमती, वाहतुकीचा खर्च, करार व निर्बंधांवर अवलंबून‎असते. भारत इंधनाची उपलब्धता कायम ठेवण्यास व‎बाजारावरील ताण कमी करण्यास मदत करू शकतो. पण‎तो जगातील तेलाचे दर ठरवू शकत नाही.‎ ‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎तेलाचे उत्पादन, मागणी, वाहतूक व भू-राजकीय‎घडामोडी या बाबतीत निर्णायक असतात. रशियाशी‎जोडलेला पैलू अमेरिकन धोरणातील अंतर्गत विरोधाभास‎उघड करतो. युक्रेन युद्धानंतर भारताने सवलतीच्या दरात‎रशियन तेल खरेदी केले.‎ कारण भारतासाठी परवडणाऱ्या दरात तेलाची उपलब्धता‎व पुरवठ्याची सुरक्षा गरजेची होती. अमेरिकेने निर्बंधांचा‎दबाव आणून व कर लावण्याच्या धमक्या देऊन यावर‎आक्षेप घेतला. पण आता तोच अमेरिका भारताच्या तेल‎शुद्धीकरण क्षमतेचे धोरणात्मक महत्त्व मान्य करत आहे. हे‎अमेरिकन धोरणातील परस्परविरोधी प्राधान्यक्रमांना‎दर्शवते. विरोधकांवर दबाव आणणे व व्यावसायिक‎संधींचा फायदा घेत देशांतर्गत बाजारात किमती स्थिर‎ठेवणे. भारताला या सर्व विरोधाभासांच्या मध्येच मार्ग‎काढावा लागेल. प्रत्येक गोष्टीला विचार न करता विरोध‎करणे िकंवा न सांगता सर्व मागण्या मान्य करणेही योग्य‎नाही. गरज आहे ती धोरणात्मक धैर्याने व्यावहारिक‎पातळीवर लवचिकता स्वीकारण्याची. धोरणात्मक‎स्वायत्ततेचा अर्थ असा नाही की भारताने भूमिकेत बदल‎करण्यास नकार द्यावा. याचा खरा अर्थ हा आहे की,‎आपल्याला कधी, कुठे व कसा बदल करायचा आहे,‎याचे स्वातंत्र्य स्वतःकडे ठेवणे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर‎भारताचा प्रभाव आता अशा क्षमतेवर वेगाने अवलंबून‎असेल. पर्याय शोधणे इतर देशांसाठी कठीण आहे.‎ चीनने उत्पादन क्षेत्रात आपली शक्ती वाढवून हेच केले‎होते. ऊर्जेच्या राजकारणाचा व्याप आता केवळ कच्च्या‎तेलाच्या खरेदीपुरता मर्यादित नाही. यात गुंतवणूक,‎तंत्रज्ञान व उत्पादनही समाविष्ट आहे. भारतात जामनगर‎व्यतिरिक्त वाडीनार, कोची, पारादीप, पानिपत व मंगळुरू‎येथेही तेल रिफायनरीज आहेत. या सर्व रिफायनरीज‎आंतरराष्ट्रीय इंधन पुरवठा साखळीत स्थिती अधिक‎मजबूत करू शकतात. केवळ जामनगरच नाही तर‎आपल्या संपूर्ण तेल शुद्धीकरण उद्योगासमोर मोठ्या संधी‎आहेत.‎ देशासमोर मोठ्या संधी...‎भारतात जामनगर व्यतिरिक्त‎वाडीनार, कोची, पारादीप, पानिपत व‎मंगळुरू येथेही तेल रिफायनरीज‎आहेत. त्यांच्या क्षमतेचा विस्तार केला‎जात आहे. या सर्व मिळून आंतरराष्ट्रीय‎इंधन पुरवठा साखळीत भारताची‎स्थिती मजबूत करू शकतात.‎जामनगरच नाही, तर भारताच्या संपूर्ण‎तेल शुद्धीकरण उद्योगासमोर मोठ्या‎संधी आहेत.‎