राजदीप सरदेसाई यांचा कॉलम:नेत्या म्हणून नव्हे, तर एका स्त्रीची आपबीती सोनियांनी सांगितली आहे

समकालीन राजकारणात कदाचितच एखाद्या नेत्यावर सोनिया गांधींइतकी टीका झाली असेल. १९९८ मध्ये सार्वजनिक जीवनात पदार्पण केल्यापासूनच त्या टीकेच्या केंद्रस्थानी राहिल्या आहेत. त्यांच्यावर झालेली बहुतांश टीका त्यांच्या राजकारणाऐवजी त्यांच्या जन्मस्थानाशी संबंधित होती. जन्माने त्या इटालियन आहेत, याची त्यांना वारंवार आठवण करून दिली गेली आणि या वास्तवामुळे भारतीय ओळखीचा दावा करण्यापासून त्या कायमच्या वंचित राहतात, असे सांगितले गेले. म्हणूनच त्यांचे आत्मचरित्र ‘बिलॉन्गिंग’ हा एक महत्त्वाचा टप्पा ठरतो. फारच थोडे राजकारणी आपल्या आयुष्याची कहाणी स्वतः सांगण्यात सहज असतात, विशेषतः जेव्हा त्यात कुटुंब, सत्ता आणि राजकारणाचे गुंतागुंतीचे पैलू समाविष्ट असतात. अनेक दशकांनंतर सोनिया यांनी खुलेपणाने समोर येणे हे दर्शवते की आता त्या मौन तोडून आपली बाजू जगासमोर मांडू इच्छितात. खरं सांगायचं तर ही एक असाधारण कथा आहे। इटलीतील एका छोट्याशा गावातील मुलगी पुढे काँग्रेसच्या सर्वाधिक काळ अध्यक्षपदावर राहिलेली नेत्या आणि दशकभर देशातील सर्वांत प्रभावशाली व्यक्तिमत्त्व बनते। हा प्रवास कल्पनेपलीकडचा वाटतो। केंब्रिजमधील ग्रीक रेस्टॉरंटमध्ये राजीव गांधींसोबत तिची पहिली भेट झाली, तेव्हा हिंदी सिनेमातील प्रणयकथेचे सर्व घटक त्यात होते—पहिल्या नजरेतील प्रेम। एक तरुण भारतीय विद्यार्थी आणि १९ वर्षांची इटालियन मुलगी—या भेटीमुळे तिला आयुष्य कुठे घेऊन जाईल, याची तिने कदाचित कल्पनाही केली नसेल। तरीही ही कथा पुन्हा सांगणे आवश्यक आहे। आपल्या निर्णयासाठी आई-वडिलांची समजूत काढण्याची कठीण प्रक्रिया, प्रभावशाली व्यक्तिमत्त्व असलेल्या सासू इंदिरा गांधींसोबतची पहिली भेट आणि दिल्लीतील सरकारी बंगल्यात नववधू म्हणून नव्या आयुष्याशी जुळवून घेणे। या आयुष्यात विशेषाधिकार होते, पण त्यासोबत सतत नजर ठेवणाऱ्या डोळ्यांचाही सामना करावा लागत होता। पुस्तकात असे अत्यंत वैयक्तिक खुलासेही आहेत, ज्यांची माहिती यापूर्वी फारच कमी लोकांना होती. उदाहरणार्थ, १९६८-६९ मध्ये सोनिया यांनी आपले पहिले नवजात अपत्य गमावले होते, हे मला माहीत नव्हते. त्या सांगतात की, नवजाताच्या मृतदेहावर त्या काळच्या प्रचलित प्रथांनुसार अंत्यसंस्कार करण्याऐवजी त्याचे दफन करण्यात यावे, यासाठी त्यांनी कसा संघर्ष केला. हा हृदयद्रावक प्रसंग हेही उघड करतो की, एक तरुण आई आपल्या दुःखाबरोबरच अशा देशातील अपरिचित रीतिरिवाजांशीही झुंजत होती, जो देश त्या वेळी तिच्यासाठी अगदी नवीन होता. ओरबासानो ते लुटियन्स दिल्ली हा प्रवासच आत्मकथेला रंजक बनवतो—भारतीय खाद्यसंस्कृती शिकणे, साडी नेसणे, घरातील कामगारांशी जुळवून घेणे, रीतिरिवाज स्वीकारणे आणि नव्या देशाला आपलेसे करणे. त्या मान्य करतात की आत्मसंशय आणि एकटेपणाचे क्षणही आले; पण सर्वांत आनंददायी पैलू होता राजीव आणि कुटुंबीयांप्रती त्यांचा गाढ जिव्हाळा आणि त्याच माध्यमातून भारताशी निर्माण झालेले त्यांचे नाते. इंदिरा आणि राजीव यांच्या हत्यांनंतरची कथा आत्मकथेचा सर्वांत हृदयस्पर्शी भाग आहे. १९८४ मध्ये इंदिरा गांधींची आणि त्यानंतर सात वर्षांनी राजीव गांधींचीही हत्या करण्यात आली. सोनियाच्या बहिणीने त्यांना पुढचे लक्ष्य कदाचित त्या स्वतःही ठरू शकतात, असा इशारा देत इटलीला परतण्याचा सल्ला दिला होता. ही भीती निराधार नव्हती. सोनिया लिहितात की राजीव यांच्या छिन्नविछिन्न शरीराची छायाचित्रे पाहण्याइतके धैर्य त्या कधीच एकवटू शकल्या नाहीत. परंतु त्यांनी भारतातच राहण्याचा निर्णय घेतला. त्यांच्या मते, आता त्यांचे भावनिक नाते केवळ त्यांच्या जन्मभूमीशीच राहिले नव्हते, तर त्या भूमीशीही जोडले गेले होते, जी त्यांचे आणि त्यांच्या मुलांचे घर बनली होती. आणि कदाचित हाच तो केंद्रीय भाव आहे, जो संपूर्ण आत्मकथेला एकत्र गुंफतो : आपलेपणा नेहमी वारशाने मिळत नाही; एखादी व्यक्ती तो प्रेम, दुःख, निष्ठा आणि जीवनातील निर्णयांद्वारेही मिळवू शकते. सोनिया मान्य करतात की त्यांना राजकारणाची विशेष आवड नव्हती. त्यांच्या मुलांचाही राजकारणात उतरण्याच्या निर्णयाला विरोध होता. मात्र, त्या या पावलामागे कर्तव्यबोधाची प्रेरणा असल्याचे सांगतात. सार्वजनिक जीवनात प्रवेश करण्यापूर्वी त्यांनी भगवद्गीता कशी वाचली आणि समजून घेतली, हे त्या आठवतात. त्यांच्याच शब्दांत सांगायचे तर, राजकारण हे त्यांच्यासाठी असे क्षेत्र नव्हते, ज्याची तयारी त्यांनी आयुष्यभर केली होती; उलट, ही अशी जबाबदारी होती, जिच्यापासून त्या स्वतःला दूर ठेवू शकल्या नाहीत. अर्थात, टीकाकार म्हणतील की हे पुस्तक घराणेशाहीच्या आरोपाला आणखी बळकटीच देते. तर त्यांचे समर्थक वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षेपेक्षा कर्तव्यबोधाचा दाखला देतील. या दोन्ही दृष्टिकोनांची चिकित्सा व्हायला हवी. शेवटी, आत्मचरित्रात लेखक स्वतःची अशी प्रतिमा घडवण्याचाही प्रयत्न करतात की इतिहास त्यांना कोणत्या रूपात स्मरणात ठेवेल. ‘बिलॉन्गिंग’ ही स्वीकारार्हता मिळवण्यासाठी एका महिलेने आयुष्यभर केलेल्या शोधाची कथा आहे. इटलीत जन्मलेल्या परक्या स्त्रीऐवजी या देशाला आपले घर मानणारी भारतीय सून म्हणून आपली ओळख व्हावी, अशी त्यांची इच्छा आहे। (हे लेखकाचे स्वतःचे विचार आहेत)

This post was originally published on this site.



शहर

महाराष्ट्र

गुन्हा

राजकीय

विडियो गॅलेरी

देश विदेश

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *