एन. रघुरामन यांचा कॉलम:घरामध्ये ‘टीनएज लव्ह’ कसे हाताळाल?

1957 मध्ये एका बोर्डिंग स्कूलमध्ये नववीत शिकणाऱ्या 14 वर्षांच्या थॉम स्टीनबेकने आपल्या वडिलांना पत्र लिहून सांगितले की, त्याचे सुसान नावाच्या मुलीवर प्रेम जडले आहे. आता आपण काय करावे हेही त्याने विचारले. पत्राच्या शेवटी त्याने वडिलांना अशी विनंतीही केली की, या भावनेला ‘पप्पी लव्ह’ म्हणून धुडकावून लावू नये. कारण त्यांच्या वडिलांनी स्वतः त्यांच्या पुस्तकांत अशा भावनांबद्दल लिहिले होते. थॉम इतके वैयक्तिक पत्र वडिलांना लिहू शकला. कारण त्याचे वडील जॉन स्टीनबेक हे अमेरिकेतील महान लेखकांपैकी एक होते. सामान्य माणूस त्यातही कामगार, स्थलांतरित, कठीण परिस्थितीचा सामना करणाऱ्या कुटुंबांचे जीवन वास्तववादी व संवेदनशीलपणे साहित्यामधून मांडल्याबद्दल त्यांना 1962 मध्ये साहित्याचे नोबेल पारितोषिक मिळाले. मंदीच्या काळातील एका कुटुंबाच्या संघर्षावर आधारित त्यांच्या ‘द ग्रेप्स ऑफ रॉथ’ या कादंबरीला पुलित्झर पुरस्कार मिळाला. स्वतःच्या शेताचे स्वप्न पाहणाऱ्या दोन स्थलांतरित मजुरांच्या जीवनावर आधारित ‘ऑफ माइस अँड मेन’ ही त्यांची दुसरी गाजलेली कादंबरी जगभरातील शाळांत शिकवली गेली. माझ्या शाळेतही ती अभ्यासक्रमात होती. स्टीनबेक यांनी मुलाला उत्तर देताना लिहिले- तुला प्रेम झाले असेल तर ती चांगली गोष्ट आहे. माणसाच्या आयुष्यात घडू शकणाऱ्या सर्वोत्तम गोष्टींपैकी ती एक आहे. कोणालाही तुझ्या भावनांना क्षुल्लक समजू देऊ नकोस. मात्र त्यांनी मुलाला प्रेमाच्या दोन रूपांमधील फरकही समजावून सांगितला. एक प्रेम स्वार्थी, मालकी हक्क गाजवणारे व अहंकाराने भरलेले असते. त्यात माणूस स्वतःलाच सर्वात महत्त्वाचा समजू लागतो. दुसरे प्रेम मात्र समोरच्या व्यक्तीला वेगळे, मौल्यवान आणि आदरास पात्र मानते. ते पुढे म्हणाले, पहिले प्रेम तुला लहान आणि कमकुवत बनवेल. पण दुसरे प्रेम तुला अशा ताकदीने, धैर्याने, चांगुलपणाने व शहाणपणाने भरून टाकेल. त्याची तुला स्वतःलाही कल्पना नव्हती. मी स्टीनबेक यांच्या ‘ईस्ट ऑफ ईडन’, ‘कॅनरी रो’ आणि ‘द पर्ल’ यांसह नऊ पुस्तके वाचली आहेत. मला माझ्या पत्नीवर प्रेम झाले तेव्हा मी त्यांना स्टीनबेक यांचे त्यांच्या पाळीव कुत्रा चार्लीसोबतच्या अमेरिकाभरच्या प्रवासावर आधारित ‘ट्रॅव्हल्स विथ चार्ली’ हे पुस्तक भेट दिले होते. हे पुस्तक मी यासाठी निवडले. कारण माझ्या पत्नीच्याही स्नोई नावाचा पाळीव कुत्रा होता. लग्नानंतर तोही आमच्या घरी आला. त्यामुळे मला वाटते की, स्टीनबेक यांनी पहिल्या प्रेमातील आव्हाने व त्याचे सौंदर्य प्रभावीपणे मांडले. पहिले प्रेम तुमचे हृदय कोणीतरी जिंकून घेतलेले असतानाही तुमच्यातील सर्वोत्तम व्यक्तिमत्त्व शोधण्यास मदत करू शकते. किशोरवयीन प्रेमाच्या टप्प्यात असलेल्या पालकांनी ही बाब समजून घ्यावी. हा भावनिक उन्मेष हार्मोन्स आणि न्यूरोट्रान्समीटर यांच्या एकत्रित परिणामामुळे घडतो. नॉरएपिनेफ्रिनमुळे पोटात गुदगुल्या झाल्यासारखे वाटते. अॅड्रेनालिनमुळे हातांना घाम येतो व ऑक्सिटोसिनमुळे भावनिक जुळवणूक वाढते. मेंदूवरील संशोधन सांगते की, प्रेमात पडल्यावर मेंदूमधील तेच रिवॉर्ड सर्किट्स सक्रिय होतात. ते अमली पदार्थांच्या व्यसनामध्ये सक्रिय होतात. स्टीनबेक यांचे पत्र आजही महत्त्वाचे वाटते. कारण त्याची सुरुवात आदराने होते. त्यांनी मुलाच्या भावनांची थट्टा केली नाही, त्या नाकारल्या नाहीत किंवा दुर्लक्षितही केल्या नाहीत. आधी त्यांनी त्या भावना स्वीकारल्या आणि नंतर योग्य-अयोग्य समजावून सांगितले. आजच्या पालकांसाठीही किशोरवयीन प्रेम हाताळण्यासाठी काही व्यवहार्य उपाय पुढीलप्रमाणे- 1. त्यांच्या भावनांची थट्टा करू नका : मुलांच्या भावना कमी लेखल्यास ते पालकांपासून दूर जातात. मग ते मित्र किंवा सोशल मीडियावर अधिक अवलंबून राहतात. विश्वास टिकवण्यासाठी त्यांच्या भावनांचा आदर करा. 2. सल्ला देण्यापूर्वी त्यांचे मन ऐका : ‘ती व्यक्ती कोण आहे?’ एवढेच विचारू नका. ‘तुला तिच्यात काय आवडले?’ किंवा ‘या नात्यामुळे तुला कसे वाटते?’ असे प्रश्न विचारल्यास मुलांचे विचार समजून घेता येतात आणि संवाद अधिक खुला होतो. 3. आकर्षण, व्यक्तिमत्त्व यातील फरक समजावून सांगा : त्यांना विचारा, ती व्यक्ती दयाळू, आदर देणारी व प्रामाणिक आहे का? स्वार्थी व उदार प्रेमातील फरक स्टीनबेक यांनी सांगितला, तो 1957 पेक्षा आजच्या इन्स्टाग्रामच्या युगात अधिक महत्त्वाचा आहे. 4. डिजिटल आयुष्यात रस घ्या : आजचे बहुतांश प्रेमसंबंध मोबाइलवरच फुलतात. गोपनीयता, ऑनलाइन फसवणूक, छायाचित्रे शेअर करण्याचे धोके, सायबर-बुलिंग व डिजिटल ठसे कायम राहण्याचे परिणाम याबाबत त्यांच्याशी मोकळेपणाने चर्चा करा. फंडा असा आहे की, प्रेमाने आयुष्यात प्रवेश केल्यास त्याला बहुश्रुत व्यक्तीप्रमाणे शांतपणे हाताळा.