आपण ‘ग्लोबल साऊथ’ ला‎ ऊर्जेमध्ये देऊ शकतो दिशा‎:विकसनशील देशांनी आता एकत्र यायला हवे‎

भारत ग्लोबल साऊथसाठी एक मॉडेल‎सादर करतो. विकसनशील देश त्यांच्या‎बाजारपेठांच्या पायाभूत सुविधांबद्दल‎कसा विचार करतात त्यावरून ते थेट‎डिजिटल क्रांतीच्या पुढील टप्प्यात प्रवेश‎करतील की नाही हे ठरेल.‎ ‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎ग्लोबल साउथच्या एका मोठ्या भागासाठी ऊर्जा‎संक्रमण बहुतेकदा हवामान बदलाच्या संदर्भात मांडले‎जाते. परंतु लाखो लोक ते प्रामुख्याने विस्तारित संधी,‎परवडणारी क्षमता आणि सेवा वितरणाच्या दृष्टिकोनातून‎पाहतात. म्हणूनच स्वच्छ-ऊर्जा क्रांतीचा पुढचा टप्पा‎केवळ अधिक सौर पॅनेल बसवत नाहीत तर त्यांचे ग्रिड,‎बाजारपेठ आणि संस्थात्मक संरचनांचे योग्यरित्या ‎आधुनिकीकरण करणाऱ्या देशांद्वारे चालवला जाईल.‎ जुने मॉडेल सोपे : वीज प्रकल्प वीज निर्माण करत.‎ग्रिडने ती थेट व्यवसाय आणि घरगुती ग्राहकांपर्यंत‎पोहोचवत. नवीन मॉडेल वेगळे आहे. घरे, शेती व‎खाजगी उद्योग छतावरील सौरऊर्जा, बॅटरी स्टोरेज‎सिस्टम आणि इलेक्ट्रिक उपकरणे स्वीकारत असल्याने ‎‎वीज व्यवस्था विकेंद्रित होत आहे. नागरिक आता केवळ ‎‎निष्क्रिय ग्राहक राहिलेले नाहीत; ते "व्यावसायिक’ होत ‎‎आहेत. हा शब्द "उत्पादक’ आणि "ग्राहक’ चे एक रूप ‎‎आहे. याचा अर्थ असा की लोक आता वीज वापरतात व ‎‎उत्पादनही करतात. विकेंद्रीकरण आणि अक्षय ऊर्जा ‎‎गुंतागुंत आणतात. सातत्यपूर्ण आणि दर्जेदार सेवेच्या‎अपेक्षा कायम राहिल्यामुळे, सौर आणि पवन ऊर्जा ‎‎परिवर्तनशील असतात आणि अशा ऊर्जा प्रणालींमधील ‎‎मालमत्ता मोठ्या प्रमाणात पसरलेल्या असतात. या‎आव्हानाला तोंड देण्यासाठी स्वच्छ ग्रिडसाठी‎इंटरनेटप्रमाणेच सामायिक डिजिटल पायाभूत सुविधा‎आवश्यक असतील जिथे मालमत्ता खुल्या चौकटीवर‎संवाद साधू शकतात. वास्तविक रिअल-टाइम डेटा‎आणि क्षमतांवर आधारित आणि डिजिटल पायाभूत‎एआय-सक्षम ग्रिड, रस्ते आणि बंदरे यासारख्या‎पारंपारिक पायाभूत सुविधांइतकेच ग्लोबल साउथच्या‎विकासासाठी महत्त्वाचे असतील. ऊर्जा पुरवठ्यात‎एआय ॲप्लिकेशनचा वापर करणे हे स्वाभाविक आहे.‎मागणीचा अंदाज सुधारण्यासाठी आणि खरेदी आणि‎वितरण प्रक्रिया सुलभ करण्यासाठी हे तंत्रज्ञान योग्य‎आहे. संभाव्य दोषांचा अंदाज घेऊन, वीज खंडित‎होण्यापासून रोखून आणि बिलिंग आणि पुनर्प्राप्ती‎प्रक्रिया सुलभ करून ते आधीच देखभाल करण्यास‎मदत करत आहे. भारताच्या डिजिटल सार्वजनिक‎पायाभूत सुविधांचे उदाहरण विचारात घ्या. त्याचे उद्दिष्ट‎नवीन स्पर्धात्मक परिसंस्था तयार करणे आहे. देशातील‎सार्वजनिक प्लॅटफॉर्म स्टार्टअप्स आणि सेवा प्रदात्यांना‎सुरवातीपासून सुरुवात न करता नवकल्पना पुढे नेण्याची‎परवानगी देतात. ते मॉड्यूलर सोल्यूशन्स देखील प्रदान‎करतात, त्यांना एकाच विक्रेत्यावर अवलंबून राहण्याच्या‎सापळ्यात अडकण्यापासून रोखतात. संपूर्ण संरचनेला‎आमूलाग्र बदलून न घेता विद्यमान प्रणाली मजबूत करणे‎हे उद्दिष्ट आहे. वास्तविक भारत ग्लोबल साउथसाठी‎एक मॉडेल सादर करतो. विकसनशील देश त्यांच्या‎बाजारपेठेच्या पायाभूत सुविधांबद्दल कसा विचार‎करतात हे ठरवेल की ते थेट डिजिटल क्रांतीच्या पुढील‎टप्प्यात प्रवेश करू शकतात की इतरांवर डिजिटलरित्या‎अवलंबून राहू शकतात. निश्चितच कमी विकसित‎आणि लहान देशांना अनेक अडथळ्यांचा सामना‎करावा लागतो - विखुरलेल्या बाजारपेठा आणि नाजूक‎अर्थव्यवस्थांपासून ते मर्यादित बजेटपर्यंत. परंतु‎आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी या अडथळ्यांवर मात‎करण्यास मदत करू शकते. सौर ऊर्जा विस्तारावर‎सहकार्य करण्यासाठी १२५ सदस्य देश वचनबद्ध‎असल्याने आघाडीकडे ऊर्जेसाठी एआयवरील‎जागतिक मोहिमेद्वारे एआय-चालित व नागरिक-केंद्रित‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎ग्रिड परिवर्तनांचे जागतिक इंजिन बनण्याची क्षमता आहे.‎ग्लोबल साउथला यापूर्वीही या समस्येचा सामना करावा‎लागला आहे. विशेषतः डिजिटल पायाभूत सुविधांच्या‎विस्तारादरम्यान. त्या अनुभवाने आपल्याला शिकवले‎की समन्वयाशिवाय आधुनिकीकरणामुळे कठोर प्रणाली‎निर्माण होऊ शकतात. त्या अपग्रेड करणे महागडे आहे.‎म्हणूनच ऊर्जा क्षेत्रात एआयचा योग्य वापर केवळ एक‎तांत्रिक आव्हान नाही तर एक धोरणात्मक गरजही आहे.‎ स्वच्छ-ऊर्जा संक्रमण आता त्याच्या प्लॅटफॉर्म युगात‎प्रवेश करत आहे. ग्लोबल साउथला जुन्या ग्रिड‎मॉडेलची प्रतिकृती बनवण्याची गरज नाही - श्रीमंत देश‎मोठा खर्च करून आधुनिकीकरण करत आहेत. एआय‎आणि डिजिटल पायाभूत सुविधांशी अक्षय ऊर्जेचे‎संयोजन करून ते पुढील टप्प्यावर झेप घेऊ शकते. भारत‎यामध्ये आघाडीवर आहे.‎ (@प्रोजेक्ट सिंडिकेट. सह-लेखक: आशिष‎खन्ना, महासंचालक, इंटरनॅशनल सोलर‎अलायन्स. )‎