रीटा कोठारी यांचा कॉलम:आपल्याकडे ‘आठवणीं’वर किती गीते आणि किती स्मारके आहेत

सकाळपासून मनात अस्वस्थता निर्माण झाली आहे. उठल्याबरोबर बाल्कनीचा दरवाजा उघडला, जेणेकरून झाडांच्या सान्निध्यात वर्तमानपत्र वाचता येईल; पण फडफडणारे कबूतर दिसताच मी ताबडतोब दरवाजा बंद केला. माझ्या बाल्कनीला जाळी लावलेली आहे, जेणेकरून कबूतर आत येऊ नयेत; पण एका कोपऱ्यातून जाळी फाटली होती. असो, मी खोलीत बसले आणि विचार केला की कबूतर आपला मार्ग शोधून पुन्हा त्याच फाटलेल्या जाळीतून बाहेर निघून जाईल. तसेच झाले. पण काही वेळाने ते पुन्हा आले आणि पुन्हा अडकले. मनात अस्वस्थता यामुळे निर्माण झाली की हे तेच कबूतर होते की दुसरे? आता हे मला कधीच कळू शकणार नाही आणि या प्रश्नाशी तडजोड करावी लागेल की आपण माणसे सर्व काही जाणून घेऊ शकत नाही. पण मला वारंवार हा प्रश्नही पडत होता की ते कबूतर एकच असेल, तर पक्ष्यांना स्मरणशक्ती नसते का? मग आठवले की कबूतरांना मार्ग आणि ठिकाणे लक्षात राहतात, म्हणजे स्मरणशक्ती तर असणारच. मग स्मृतींचेही प्रकार असतात का? हे शक्य आहे का की कबूतराला मार्ग आणि गंतव्यस्थान लक्षात राहिले असेल, पण तिथे आलेला अनुभव आठवला नसेल? असा विचार करत करत दिवस सरत होता आणि अचानक माझी नजर एका पुस्तकावर जाऊन स्थिरावली. पुस्तकांच्या रांगांमध्ये ‘सुखमनी साहिब’ची एक छोटीशी प्रत होती, जी आईने अनेक वर्षांपूर्वी दिली होती. सिंधी रतांचा ‘सुखमनी साहिब’शी फारच गहिरा संबंध आहे, ज्याची मुळे मला नीट माहीत नाहीत. सिमरन—‘सुखमनी साहिब’मधील एक महत्त्वाचा शब्द—हे आठवले आणि मला वाटले, हेही आश्चर्यच आहे की मी स्मृतीविषयी विचार करत होते आणि मला सिमरन दिसून आले. ‘प्रभ कै सिमरनि गरभि न बसै / प्रभ कै सिमरनि दुखु जमु नसै।’ प्रभूच्या सिमरनामुळे किती मुक्ती मिळते—दुःखांपासून, जगण्यामरण्याच्या चक्रापासून. हे सिमरन किंवा स्मृती माणसांना जन्मतःच मिळालेली देणगी आहे आणि कदाचित माणूस होण्याच्या एका महत्त्वाच्या प्रक्रियेचाही तो भाग आहे. पण ही स्मृती किंवा सिमरन समाधीच्या जवळचे आहे, त्या गोष्टीच्या नव्हे जिला इंग्रजी भाषा ‘मेमरी’ या नावाने ओळखते. कदाचित माझा अर्थ स्मरणशक्तीशी आहे, निव्वळ स्मरणाशी नाही. आपल्या भाषांमध्ये काही शब्दांचे अर्थछटांच्या बाबतीत बरेच सूक्ष्म फरक आहेत. समाधीच्या स्वभावाने आठवणे किंवा ध्यान करणे, हृदयात कळ उठेल अशा प्रकारे आठवणे, मनात ठसवून स्मरण होणे—परंतु इंग्रजीत एवढे सूक्ष्म फरक दिसत नाहीत. कदाचित म्हणूनच आपण इतिहास आणि स्मृतींच्या प्रश्नांत शिरलो नाही, कारण आपल्यासाठी एका विशिष्ट प्रकारची स्मृतीच इतिहास आहे. आपल्या संस्कृतींवर अनेकदा टीका करण्यात आली आहे की आपल्यात इतिहासाचे भान नाही! पण कदाचित या प्रश्नाची व्याख्याच चुकीची आहे. लक्षात घ्या की आपल्या येथे ‘आठवणीं’वर किती गाणी, किती इमारती आणि स्मारके उभारली गेली आहेत. जर आपण ती जतन करून ठेवू शकलो नाही, तर त्याचे कारण आपल्याला इतिहासाचे भान नाही किंवा त्याकडे आपण दुर्लक्ष करतो, असे नाही; त्यामागे काही वेगळे कारण असू शकते. आपल्या संस्थांमध्ये त्रुटी असू शकतात, जमीन कमी आणि लोकसंख्येचा अतिरिक्त भार असू शकतो. किंवा मग स्मृती आपल्या मनातच राहतात आणि त्यांच्या स्थूल स्वरूपांना आपण महत्त्व देत नाही. कदाचित याच कारणामुळे लता मंगेशकर यांचे निधन झाले तेव्हा आणि सर्वत्र त्यांनी गायलेले गीत—‘नाम गुम जाएगा चेहरा ये बदल जाएगा, मेरी आवाज ही पहचान है’—इतके समर्पक वाटत होते. आपल्यापैकी अनेकांना माहीत होते की हे १९७७ सालच्या ‘किनारा’ (दिग्दर्शक, गुलजार) या चित्रपटातील गाणे आहे; पण अनेकांनी ते केवळ एक गाणे म्हणूनच ऐकले. गाण्यात हळू आवाजात म्हटलेल्या—‘गर याद रहे’—या शब्दांकडे दुर्लक्ष करणे सोपे आहे. त्याचा अर्थ असा की नावे बदलतील, चेहरेही बदलतील; पण ‘जर’ तुम्हाला आठवण ठेवायची असेल, तर माझा आवाज कायम राहील. भूतकाळ पुसला जाण्याची आणि हरवून जाण्याची शक्यता असूनही त्याला जिवंत ठेवणे हा विचारपूर्वक घेतलेला निर्णय असतो. चित्रपटात जेव्हा जेव्हा एखादी गोष्ट हरवण्याचा उल्लेख येतो, तेव्हा ती पुन्हा मिळवण्याची इच्छाही त्यासोबत असते; कारण काळामध्ये जखम करण्याची आणि जखमा भरून काढण्याची, दोन्हीही विलक्षण क्षमता असते. चित्रपटाच्या सुरुवातीला कोणी तरी म्हणते की आपल्याला अजूनही मांडूच्या बाज बहादूरच्या काळात जगत असल्यासारखे वाटते, आणि आपल्या वर्तमानाचा जो भाग उरतो, तोच इतिहास बनतो. खरं तर मित्रांनो, आपल्याला कबुतरांबद्दल तर सोडाच, स्वतःबद्दलही हे माहीत नाही की आपण आठवणीत राहतो की आठवण्याचा निर्णय घेतो; किंवा स्मृती आणि इतिहास यात खरंच काही फरक आहे की नाही. आपल्याकडे काही शब्द आहेत, जे इंग्रजीतून आलेले आहेत आणि त्यांच्या व्याख्या घेऊन आपण आयुष्य घालवतो. शब्दांच्या पायवाटांवर थोडं थांबलो, तर कदाचित आपल्या व्यवस्थांबद्दलही विचार करू. भूतकाळ पुसला जाण्याची शक्यता असतानाही त्याला जिवंत ठेवणे हा विचारपूर्वक घेतलेला निर्णय आहे. जेव्हा गमावण्याचा उल्लेख होतो, तेव्हा मिळवण्याची इच्छाही सोबत असते, कारण काळ जर जखम करतो, तर जखम भरून काढायलाही जाणतो. (हे लेखिकेचे स्वतःचे विचार आहेत)