टॉड जी. बुशोल्ज यांचा कॉलम:होर्मुझ खाडी सुरू झाली नाही‎ तर पुढची आघाडी तैवान ?

‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎होर्मुझ सामुद्रधुनी बंद करून इराणने ट्रम्प प्रशासनासमोर ‎एक प्रकारची सराव परीक्षा ठेवली आहे. ती उत्तीर्ण‎ होण्यासाठी म्हणजेच तैवानवर चीनच्या संभाव्य हल्ला‎किंवा नाकेबंदीविरोधात प्रतिकारशक्ती कायम ‎ठेवण्यासाठी अमेरिकेला ही सामुद्रधुनी निर्णायकपणे‎पुन्हा खुली करावीच लागेल.‎ होर्मुझ आणि तैवान या दोन्ही अरुंद समुद्री मार्गांच्या‎बंदीमुळे अर्थव्यवस्था 20 व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत मागे‎जाऊ शकते. गेल्या दीड महिन्यात इराणने हॉर्मुझ‎सामुद्रधुनीला तरंगत्या गोळीबार क्षेत्रात बदलले आहे.‎जहाजांची ये-जा कमी झाली आहे, तेलवाहू जहाजे‎भीतीने मार्गक्रमण करत आहेत आणि इराणी स्पीडबोट्स‎व ड्रोन समुद्री चाच्यांसारखे वागत आहेत. या‎ठप्पपणामुळे जागतिक अर्थव्यवस्था अडचणीत आली‎आहे. कारण जगातील तेल आणि द्रवीकृत नैसर्गिक‎वायूचा मोठा हिस्सा याच मार्गाने जातो. हे फक्त‎मध्यपूर्वेतील संकट नाही तर आशियातील संघर्षाची‎रंगीत तालीम आहे. यातून चीनला तैवानविरोधातील‎रणनीती आखण्याचे संकेत मिळत आहेत. तैवान खाडी ‎‎होर्मुझसारखीच आहे, पण ती सेमीकंडक्टरसाठी‎महत्त्वाची आहे. जगातील सर्वात प्रगत चिप्सपैकी 90 ‎‎टक्क्यांहून अधिक उत्पादन तैवानची टीएसएमसी कंपनी‎करते. ह्याच चिप्स एआय डेटा सेंटर्स, लढाऊ विमाने‎आणि स्मार्टफोनचे ‘मेंदू’ मानल्या जातात. परदेशी‎चिप्सवरील अवलंबित्वामुळे निर्माण होणारे राष्ट्रीय‎सुरक्षेचे धोके लक्षात घेऊन अमेरिकेने 2022 मध्ये‎‘चिप्स अँड सायन्स ॲक्ट’ मंजूर केला होता. जेणेकरून‎उत्पादकांना देशातच कारखाने उभारण्यासाठी प्रोत्साहन‎मिळावे. तरीही टेक्सास, ओहायो आणि न्यूयॉर्कमध्ये‎नव्या फॅब्रिकेशन युनिट्सची योजना असूनही अमेरिका‎अजूनही मोठ्या प्रमाणावर चिप्सच्या आयातीवर‎अवलंबून आहे. अशा स्थितीत चीनने तैवानवर हल्ला‎केला किंवा नाकेबंदी केली, तर 21 व्या शतकाची‎तांत्रिक यंत्रणाच ठप्प होऊ शकते. जागतिक नुकसान‎110 ट्रिलियन डॉलर्सपर्यंत पोहोचू शकते. ही केवळ मंदी‎नसेल, तर पुरवठा साखळीचा हृदयविकाराचा झटका‎ठरेल. शी जिनपिंग यांना चीनच्या इतिहासात फक्त‎इलॉन मस्कपेक्षा चांगल्या कार बॅटऱ्या बनवणारा नेता‎म्हणून ओळखले जावे, असे वाटत नाही. त्यांना माओ‎त्से तुंग यांनी दिलेले ‘एक चीन’चे वचन पूर्ण करायचे‎आहे— कोणतीही अट नसलेला आणि कम्युनिस्ट‎नेतृत्वाला आव्हान देणारा कोणताही बंडखोर बेट‎नसलेला चीन. शी यांना असे वाटले की तैवानवरील‎हल्ल्यानंतर अमेरिकेने कारवाईत संकोच केला किंवा‎तडजोड केल्यास अमेरिकेची प्रतिकारशक्ती संपेल.‎जगातील सर्वात शक्तिशाली नौदलही जर एका‎कमकुवत प्रादेशिक शक्तीसमोर तेलवाहू जहाजांना‎सुरक्षितपणे बाहेर काढू शकत नसेल, तर तैवानवरील‎चीनी नाकेबंदी तोडण्यासाठी अमेरिका आपली‎विमानवाहू नौका, पाणबुड्या आणि हजारो सैनिकांचा‎जीव धोक्यात घालेल, यावर शी का विश्वास ठेवतील?‎गेम थिअरीमध्ये याला ‘विश्वसनीय बांधिलकी’ म्हटले‎जाते. म्हणजेच विरोधकाला खात्री असली पाहिजे की‎तुम्ही बोलल्याप्रमाणे कृती कराल. तसे झाले नाही, तर‎संपूर्ण खेळच बिघडतो. विश्वासार्हता एकदा गमावली,‎तर ती परत मिळवणे सोपे नसते.‎ या समस्येचा उपाय कठीण आहे, पण स्पष्ट आहे.‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎अमेरिकेने हॉर्मुझ सामुद्रधुनी निर्णायकपणे पुन्हा खुली‎करावी. यासाठी सामुद्रधुनीत एस्कॉर्ट, माइन-स्वीपर्स‎तैनात करणे, हल्ल्याच्या ठिकाणांवर कारवाई करणे‎आणि इराणच्या टोलबूथ बेटांवर नियंत्रण मिळवणे‎आवश्यक ठरेल. 2020 मध्ये ग्रीस, इजिप्त, पॅलेस्टिनी‎नॅशनल अथॉरिटी आणि इस्रायल यांनी इतर देशांसह‎ईस्ट मेडिटेरेनियन गॅस फोरमची स्थापना केली होती,‎जेणेकरून नव्या गॅस साठ्यांचा उपयोग करता येईल.‎दुर्दैवाने, बायडेन प्रशासनाने इस्रायल ते युरोप प्रस्तावित‎पाइपलाइनसाठी अमेरिकेचा पाठिंबा मागे घेतला.‎प्रत्यक्षात हा हॉर्मुझवरील अवलंबित्व कमी करणारा‎महत्त्वाचा प्रकल्प ठरू शकला असता.‎ अमेरिकेसमोर पर्याय स्पष्ट आहे— स्वतःच्या ताकदीने‎होर्मुझ खुला करा. अन्यथा शी तैवानवरील हल्ल्याची‎तयारी करताना पाहा. सकारात्मक बाब म्हणजे‎अमेरिकेकडे सर्वात घातक नौदल आहे आणि अशी‎आर्थिक ताकदही आहे. ती कोणत्याही प्रतिस्पर्ध्याला‎मागे टाकू शकते. (@प्रोजेक्ट सिंडिकेट)‎ चीनने तैवानवर हल्ला केला किंवा‎नाकेबंदी केली, तर 21 व्या शतकाची‎तांत्रिक ‘नर्व्हस सिस्टिम’च ठप्प होऊ‎शकते. जागतिक नुकसान 10 ट्रिलियन‎डॉलर्सपर्यंत पोहोचू शकते. ही केवळ‎मंदी नसेल, तर पुरवठा साखळीचा‎‘कार्डियाक अरेस्ट’ ठरेल.‎‎