एन. रघुरामन यांचा कॉलम:‘प्लॅटफॉर्म इकॉनॉमी’ आपल्या रोजगार मॉडेलमध्ये बदल घडवत आहे

चीनच्या झेजियांग प्रांतातील वेनझोऊ येथे राहणाऱ्या लेन लू यांचे नुकतेच लग्न झाले होते आणि ते काही अतिरिक्त कमाईच्या शोधात होते. तेव्हाच त्यांना ‘शियानयू’ (चिनी भाषेत ‘निरुपयोगी मासा’) नावाच्या वेबसाइटबद्दल समजले. हे चीनमधील सर्वात मोठे ‘कंझ्युमर-टू-कंझ्युमर’ सेकंड हँड मार्केटप्लेस आहे. अलिबाबा ग्रुपचा हा प्लॅटफॉर्म प्रामुख्याने एका ॲपच्या स्वरूपात चालतो, जो ताओबाओ आणि अलिपेसारख्या पेमेंट ॲप्सशी जोडलेला आहे. यावर युजर्स कपड्यांपासून ते इलेक्ट्रॉनिक्सपर्यंतच्या जुन्या वस्तूंची खरेदी-विक्री करू शकतात. लू यांनी सहज यावर एक जाहिरात पोस्ट केली आणि त्यानंतर जे घडले त्याने ते चकित झाले. देशभरातून अनेक लोकांनी त्यांच्याशी संपर्क साधला. याच दरम्यान त्यांचा एक हजार युआनचा फिलिप्सचा इलेक्ट्रिक टूथब्रश खराब झाला. तो विकून नवीन घेण्याऐवजी त्यांनी तो उघडून पाहिला आणि त्यांना जाणवले की हे दुरुस्त करणे सोपे आहे. याच क्षणाने त्यांचा दृष्टिकोन बदलला. त्यांनी अधिकृतपणे स्वतःला शियानयूवर ‘लहान उपकरणांची दुरुस्ती’ करणारी सेवा म्हणून नोंदवले. केवळ एक स्मार्टफोन आणि वस्तू दुरुस्त करण्याची इच्छा - एवढ्यावरच त्यांचे दुकान सुरू झाले, तेही कोणत्याही अनामत रकमेशिवाय किंवा कर्मचाऱ्यांशिवाय. गॅजेट्समधील अंतर्गत अभ्यास व दुरुस्तीची आवड असलेल्या लू यांनी मागणीवर आधारित ‘गिग जॉब’ सुरू केला. यातून वार्षिक 2 लाख युआनपेक्षा (सुमारे 27,80,650 रुपये) जास्त कमाई होऊ शकते यावर त्यांचा विश्वासच बसला नाही. घरातील प्रत्येक खराब वस्तू आता त्यांच्याकडे येऊ लागली. त्यांनी आपल्या कामाचे दोन भाग केले. सुरुवातीला ते वृद्धाश्रमात सल्लागार म्हणून सेवा देत असत आणि त्यानंतर घरी रात्री दोन वाजेपर्यंत काम करणे हा त्यांच्या दिनचर्येचा भाग बनला. यानंतर मोठे बदल झाले. या साइड बिझनेसने त्यांच्या करिअरबद्दलचा कुटुंबीयांचा दृष्टिकोन बदलला. त्यांचे पालक आधी कायमस्वरूपी नोकरीच्या बाजूने होते, पण नंतर त्यांचे मत बदलले. त्यांच्या वडिलांना वाटते की मुलगा उत्तम काम करत असून त्याला खूप मागणी आहे. शेवटी लू यांनाही वाटले की, त्यांना कुटुंबाला आपली किंमत दाखवून देण्याचे साधन मिळाले आहे. जेव्हा ते एखादी वस्तू दुरुस्त करतात, तेव्हा त्यांना वैयक्तिकरीत्या यशाची जाणीव होते आणि कंटाळा येत नाही. एवढेच नाही तर, आज ते आणि त्यांचे कुटुंब या कामाकडे एका दार्शनिक दृष्टिकोनातून पाहतात. लू यांचे काम हे ‘डिस्पोजेबल कंझम्पशन’ला (वापरा आणि फेका संस्कृती) दिलेले उत्तर आहे, असे त्यांना वाटते. म्हणजेच, जी उपकरणे लोकांनी फेकून दिली असती, त्यांचे आयुष्य वाढवून ते पृथ्वी वाचवण्यास हातभार लावत आहेत. ही केवळ लू यांची गोष्ट नाही, तर हा एक वाढता कल (ट्रेंड) दर्शवतो की तरुण रोजगाराच्या संधींकडे कोणत्या दृष्टीने पाहत आहेत. ‘चायना न्यू एम्प्लॉयमेंट रिसर्च सेंटर’चा ताजा अहवाल सांगतो की, चीनमधील तरुण कायमस्वरूपी आणि दीर्घकालीन नोकऱ्यांऐवजी ‘विविध भूमिका आणि ओळख’ असलेल्या लवचिक मॉडेलकडे वळत आहेत. आता प्रश्न असा आहे की लोक जुन्या वस्तू का खरेदी करतील? याचे कारण असे की लोकांची खर्च करण्याची पद्धत आता केवळ वस्तू खरेदी करण्याऐवजी अनुभव घेण्याकडे आणि वैयक्तिक विकासाकडे वळत आहे. यातूनच अशा डिजिटल सेवा फोफावल्या आहेत, ज्या त्याच वस्तू अर्ध्या किमतीत उपलब्ध करून देतात. फंडा असा की, तरुणांमध्ये उदयास येत असलेली ‘गिग वर्क कल्चर’ आणि वाढती ‘प्लॅटफॉर्म इकॉनॉमी’ हे दोन्ही मिळून तरुण ज्या पद्धतीने रोजगार बाजारपेठेत प्रवेश करायचे, ती पद्धत बदलत आहेत. जगाच्या काही भागांत होत असलेल्या या बदलाच्या संधी आपल्या तरुणांनीही गमावता कामा नये.