एन. रघुरामन यांचा कॉलम:छोटी डुलकी चांगली आहे, पण तिचे प्रमाण वाढल्यास ते आरोग्य समस्येचे लक्षण आहे

चार दशकांपूर्वी जेव्हा मी मुंबईतील नरिमन पॉइंट येथील फ्री-प्रेस हाऊसमधून करिअरची सुरुवात केली आणि पहिल्यांदाच पत्रकारितेशी जोडलो गेलो, तेव्हा एक गोष्ट मला नेहमी आकर्षित करायची. जेव्हाही मी जेवणानंतर संपादकांना भेटायला जायचो, तेव्हा त्यांचे सेक्रेटरी म्हणायचे की, ‘सर आराम करत आहेत, 15 मिनिटांनंतर या.’ संपादकांच्या खुर्चीमागे एक सोफा होता, जिथे ते एक छोटी डुलकी घ्यायचे. ठरलेल्या 15 मिनिटांनंतर जेव्हा मी केबिनमध्ये जायचो, तेव्हा मला एक आनंदी आणि हसऱ्या चेहऱ्याची व्यक्ती दिसायची. त्या काही क्षणांमध्ये ते एखाद्या कठोर संपादकांसारखे दिसायचे नाहीत, जे आम्ही लिहिलेल्या प्रत्येक शब्दाकडे चेहऱ्यावर एक विशिष्ट कठोरपणा आणून पाहायचे. बऱ्याच काळानंतर मला या शॉर्ट-ब्रेक्सचे महत्त्व समजले. जेव्हा मी एका डॉक्टरांची मुलाखत घेतली, तेव्हा त्यांनी डुलकी घेणे कसे फायदेशीर ठरू शकते, हे समजावून सांगितले. ते म्हणाले की, या डुलक्यांना व्हिटॅमिन सप्लिमेंटचा एक क्विक-डोस माना, जो झोपेमध्ये होणाऱ्या अनेक सकारात्मक जैविक प्रक्रियांना सक्रिय करतो. बॉम्बे- ज्याला आता मुंबई म्हणतात- तेथील लोकल ट्रेनमधून प्रवास करताना मी डुलकीचे महत्त्व लक्षात घ्यायला सुरुवात केली. चालत्या ट्रेनमध्ये जशी प्रवाशांच्या चेहऱ्यावर हवा लागते, तुम्ही त्यांना झोप घेताना पाहू शकता. विशेषतः, जेव्हा ते सकाळी कामावर जातात. आणि मग सर्वात पाहण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, जशी ट्रेन त्यांच्या स्टेशनवर संथ होऊ लागते, काही सेकंद आधीच ते अचानक जागे होतात आणि सशासारख्या चपळतेने खाली उतरतात- जणू काही ते पूर्णवेळ जागेच होते. या आठवड्याच्या सुरुवातीला मला हे दृश्य तेव्हा आठवले, जेव्हा मी कॅनडाच्या मॅकगिल विद्यापीठामध्ये झालेल्या एका संशोधनाबद्दल वाचले. यात असे आढळून आले की, जर एखाद्या व्यक्तीला रात्रभर जागे राहण्याची गरज असेल, तर 90 मिनिटांची डुलकी स्मरणशक्ती खूप चांगल्या स्तरावर टिकवून ठेवण्यास मदत करू शकते. ही डुलकी मेंदूला अशा अवस्थेत पोहोचवते, जी नवीन माहिती ग्रहण करण्यासाठी अनुकूल असते. हा निष्कर्ष विशेषतः त्या विद्यार्थ्यांसाठी प्रासंगिक आहे, जे रात्रभर अभ्यास करण्यासाठी नियमितपणे आपल्या झोपेचा त्याग करतात. योग्य वेळी घेतलेली एक छोटी डुलकी कदाचित वेळेची नासाडी नसते. हा तोच ब्रेक असू शकतो, जो मेंदूला नुकत्याच शिकलेल्या गोष्टी लक्षात ठेवण्यास आणि अधिक चपळतेने कामावर परतण्यासाठी फायदेशीर ठरतो. संशोधन सांगते की, सतर्कता वाढवण्यासाठी 20 मिनिटे डोळे मिटून घेणे पुरेसे आहे. मोठी डुलकी स्मरणशक्ती वाढवू शकते आणि छोटी डुलकी मूड सुधारू शकते. या फायद्यांनंतरही सर्वांना डुलकी घेण्याचा सल्ला दिला जात नाही. कारण डुलकी दिवसा आपल्या शरीरात निर्माण होणारी झोपेची गरज कमी करते, त्यामुळे याचा रात्रीच्या झोपेवर परिणाम होऊ शकतो. क्रॉनिक इन्सोम्नियाच्या बाबतीत डुलकी परिस्थिती अधिक बिघडवू शकते. जर तुम्हाला सतत दिवसा झोप येत असल्याचे जाणवत असेल, तर हे एखाद्या आरोग्य समस्येचे लक्षण असू शकते. दुसरीकडे, वयस्कर लोकांवर झालेल्या अभ्यासातून असे दिसून येते की, दुपारच्या झोपेमुळे सहसा रात्रीच्या झोपेचे कोणतेही नुकसान होत नाही. नाइट शिफ्टमध्ये काम करणारे लोक, लहान मुलांचे पालक आणि वेगवेगळ्या टाइम झोनमध्ये प्रवास करणाऱ्या लोकांना डुलकीचा खूप फायदा होऊ शकतो. डुलकी त्या प्रेशरसारखी आहे, ज्यामध्ये अनेकदा आपण आपोआप झोपेत गेल्याचे जाणवते. ही ठरलेल्या वेळेत होणारी प्लॅन्ड ॲक्टिव्हिटी असू शकत नाही. एकूणच, जर तुम्हाला इन्सोम्निया नसेल तर डुलक्या या नॅचरल ब्रेन अँड बॉडी बूस्टर आहेत, ज्या तुम्हाला सर्वोत्तम कामगिरी करण्यास मदत करू शकतात- अगदी मुंबई लोकलच्या प्रवाशासारख्या. पण तोच प्रवासी घरी परतताना कधीही झोपत नाही, कारण त्याला माहित असते की, यामुळे तो झोपण्याच्या वेळेपर्यंत झोपेची पुरेशी गरज निर्माण करू शकणार नाही. म्हणूनच टायमिंग महत्त्वाचे आहे. दुपारी आपल्याला नैसर्गिकरीत्या झोप येते, ज्याला लोक ‘पोस्ट-लंच डिप’ म्हणतात. फंडा हा आहे की, छोट्या डुलक्या चांगल्या आहेत, जर त्या चपळता आणि कार्यक्षमता वाढवत असतील. मात्र जर असे खूप जास्त होऊ लागले, तर हे आरोग्य समस्येचे लक्षणही असू शकते. अशा परिस्थितीत वैद्यकीय सल्ला घेणे गरजेचे आहे.