उरुळी कांचनच्या 'बायफ'चा जागतिक पातळीवर डंका; तुर्कीतील ३१ व्या हवामान परिषदेत (सीओपी३१) शाश्वत शेती आणि नवीकरणीय ऊर्जेचे मॉडेल सादर!

हवामान बदलाच्या तीव्र संकटावर मात करण्यासाठी ग्रामीण भारतात गेल्या सहा दशकांपासून सुरू असलेल्या पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत कामाचा जागतिक स्तरावर गौरव झाला आहे. पुणे जिल्ह्यातील उरुळी कांचन (Uruli Kanchan) येथील प्रतिष्ठित बायफ विकास संशोधन प्रतिष्ठान (BAIF Development Research Foundation) या संस्थेला संयुक्त राष्ट्रांच्या हवामान बदल विषयक आराखडा कराराअंतर्गत (युएनएफसीसीसी) मान्यताप्राप्त संस्था म्हणून तुर्की येथील अंटालिया शहरात ९ ते २० नोव्हेंबर २०२६ दरम्यान आयोजित ३१ व्या जागतिक हवामान परिषदेत (COP31) सहभागी होण्याची आणि आपले नाविन्यपूर्ण संशोधन जगासमोर मांडण्याची मान मिळाला आहे. परिषदेच्या विशेष सत्रात बायफच्या वतीने १३ नोव्हेंबर रोजी हे संशोधन व यशोगाथा सादर करण्यात आली.

अल्पभूधारक शेतकऱ्यांचे जीवनमान आणि हवामान अनुकूल कृषी विकास:

अल्पभूधारक व सीमांत शेतकऱ्यांचे जीवनमान उंचावणे, ग्रामीण उपजीविकेत गुणात्मक सुधारणा घडवून आणणे आणि हवामान बदलाच्या प्रत्येक संकटाला तोंड देण्याची गावकऱ्यांची क्षमता वाढवणे, हे बायफच्या गेल्या अनेक दशकांच्या कार्याचे मुख्य उद्दिष्ट राहिलेले आहे. या जागतिक मंचावर बायफच्या शिष्टमंडळामध्ये प्रख्यात तज्ज्ञ डॉ. मनोजकुमार आवारे, डॉ. दिनेश रातुरी आणि महेश लाडे यांनी सहभाग घेतला आहे. हे तज्ज्ञ हवामान अनुकूल शेती (Climate-Smart Agriculture), मिथेन उत्सर्जन व्यवस्थापन, नवीकरणीय ऊर्जा आणि शाश्वत ग्रामीण उपजीविका या अत्यंत महत्त्वाच्या विषयांवर सविस्तर सादरीकरण करत आहेत. जगभरातील विविध संस्था, वैज्ञानिक आणि भागधारकांशी चर्चा करून भारतातील ग्रामीण हवामान कृती अधिक प्रभावी करण्यासाठी सहकार्याच्या नव्या संधी शोधण्याचे काम या शिष्टमंडळाकडून सुरू आहे.

वाडी मॉडेल आणि नापीक जमिनींचे पुनरुज्जीवन:

बायफने विकसित केलेले बहुचर्चित 'वाडी मॉडेल' (कृषी, फलोत्पादन आणि वनीकरण यांचा एकत्रित प्रयोग) महाराष्ट्रासह देशभरातील दुष्काळी आणि डोंगराळ भागात अत्यंत यशस्वी ठरले आहे. गवताळ कुरणांचे पुनरुज्जीवन, पुनरुज्जीवनात्मक शेती (Regenerative Agriculture) आणि निसर्गाधारित उपाययोजना देशातील ९७ हजार हेक्टरपेक्षा अधिक नापीक व पड जमिनीवर यशस्वीपणे राबवल्या गेल्या आहेत. या शाश्वत कामामुळे जमिनीची सुपीकता व आरोग्य सुधारले असून, वातावरणातील सुमारे २२.४ लाख टन कार्बनचे शोषण आणि साठवण करण्यात यश आले आहे. याशिवाय शेतीची उत्पादकता वाढल्यामुळे शेतकऱ्यांचा महागड्या रासायनिक खतांवरील व कीटकनाशकांमधील खर्च मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला आहे.

जलसंधारण आणि नवीकरणीय ऊर्जेचा प्रभावी वापर:

पाणलोट विकास, पावसाचे पाणी अडवणे, भूजल पुनर्भरण आणि मृद-जलसंधारणाच्या विविध कामांमुळे ग्रामीण भागात पाण्याची उपलब्धता कैक पटीने वाढली आहे. परिणामी, शेती आता हवामान बदलाच्या विपरीत परिणामांशी जुळवून घेण्यास अधिक सक्षम बनली आहे. पारंपारिक ऊर्जेवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी बायफने शेतात सौर ऊर्जा आणि गावात स्वच्छ ऊर्जा पुरवणाऱ्या नवीकरणीय ऊर्जेच्या प्रयोगांनाही मोठी चालना दिली आहे. कृषी-सौर ऊर्जा (Agri-Solar) आणि विकेंद्रित ऊर्जा प्रणालींमुळे शेतकऱ्यांना एकाच वेळी शेतात पीक घेणे आणि सौर ऊर्जा निर्मिती करणे शक्य झाले आहे. यामुळे ग्रामीण भागात स्वच्छ ऊर्जेची उपलब्धता वाढून जमिनीचा अतिशय कार्यक्षम वापर आणि जैवआधारित चक्रीय अर्थव्यवस्थेला (Circular Economy) बळ मिळाले आहे.

१८ राज्यांतील ५० लाखांहून अधिक कुटुंबांना थेट लाभ:

ग्रामीण समुदायांच्या सक्रिय सहभागातून आणि लोकचळवळीच्या माध्यमातून राबवलेल्या या सर्व उपक्रमांचा प्रत्यक्ष फायदा भारतातील १८ राज्यांतील ५० लाखांपेक्षा अधिक कुटुंबांना झाला आहे. देशातील एक लाखाहून अधिक गावांमधील सामान्य नागरिकांची हवामान बदलाचा सामना करण्याची आंतरिक क्षमता वाढली आहे, हेच बायफच्या आजवरच्या यशस्वी कार्याचे सर्वात मोठे फलित मानले जात आहे. जागतिक हवामान परिषदेत या मॉडेलच्या कौतुकामुळे भारताच्या शाश्वत विकासाच्या प्रयत्नांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आणखी मोठी प्रतिष्ठा प्राप्त झाली आहे.