बलराज संघई यांचा कॉलम:श्री गणेश : बाप्पा कशामुळे? गणरायाच्या नावामागचं गूढ नेमकं काय?

हिंदू धर्मात प्रत्येक शुभकार्य सुरू करण्यापूर्वी भगवान श्री गणेशाची पूजा केली जाते. श्री गणेश हे भगवान शिव आणि पार्वती देवीचे पुत्र आहेत. त्यांचे बंधू कार्तिकेय आहेत. स्वरूप: गणेशाचे मुख हत्तीचे आणि शरीर मानवासारखे आहे. श्री गणेश भगवान हे विद्येचे देवता मानले जातात. श्री गणेश पूजन केल्याने बुद्धी, यश, कीर्ती, शक्ती याचे वर्धन होते. अशी मान्यता आहे. श्री गणेशाची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. विघ्नहर्ता: गणेश सर्व अडथळे दूर करतो, म्हणून त्याला विघ्नहर्ता म्हणतात. विद्या व बुद्धी: तो बुद्धी, कला आणि खेळांचा देव मानला जातो. श्री गणेशाची अनेक नावे आहेत : वक्रतुंड, एकदंत, गजानन, लंबोदर ही गणेशाची प्रसिद्ध नावे आहेत. गणेश चतुर्थी या तिथीला श्री गणेशाचा विशेष उत्सव केला जातो: भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला गणेशाची स्थापना केली जाते. सार्वजनिक उत्सव: लोकमान्य टिळकांनी या उत्सवाला सार्वजनिक रूप दिले. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात १८९३ मध्ये केली. मुख्य उद्देश: ब्रिटीश राजवटीत देशवासीयांना एकत्र आणणे, राष्ट्रभक्ती जागवणे आणि सामाजिक व राजकीय प्रबोधन करणे.स्वरूप: याआधी घरगुती असलेली गणपतीची पूजा लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक स्तरावर नेऊन एका मोठ्या लोकोत्सवात रूपांतरित केली. म्हणूनच आजही प्रत्येक घरामध्ये आध्यात्मिक स्वरूपात तर प्रत्येक गल्लीमध्ये गावात अनेक ठिकाणी आध्यात्मिक आणि सामाजिक एकतेच्या स्वरूपात श्री गणेशाचे दरवर्षी दहा दिवस पूजन केले जाते. संस्कृतमधील 'पितामह' किंवा 'बाप' (वडील) या शब्दांवरून आणि प्राकृत-लोकभाषेच्या प्रवाहातून गणपतीसोबत 'बाप्पा' हा आदरयुक्त आणि आपुलकीचा शब्द जोडला गेला. हा शब्द कधीपासून आला याचे नेमके साल किंवा तारीख सांगणारा कोणताही अधिकृत ऐतिहासिक दस्तऐवज उपलब्ध नाही, परंतु महाराष्ट्रात संतकाळ आणि पेशवेकाळापासून किंवा त्याही आधीपासून लोकभाषेत देवाशी असलेले जिव्हाळ्याचे नाते दर्शवण्यासाठी हा शब्द रुजला असावा. बाप्पा' शब्दाचा अर्थ आणि पार्श्वभूमीआपुलकीचे नाते: 'बाप्पा' म्हणजे वडील किंवा असे रूप ज्याच्यामध्ये देव आपल्या कुटुंबातील सदस्यासारखा वाटतो. लोकसंस्कृती: महाराष्ट्राच्या वारकरी व लोकसंस्कृतीत ईश्वराला वडिलधाऱ्याचे किंवा आपल्या मुलाचे स्थान देऊन बाप्पा असे हाक मारण्याची परंपरा जुनी आहे. जसं वडील आपल्या मुलांचं पालनपोषण करतात. त्यांना सांभाळतात कोणत्याही कठीण परिस्थितीत त्यांच्या सोबत कायम राहतात. त्याचप्रमाणे गणपती देखील आपल्या भक्तांचं बापा प्रमाणे रक्षण करतो. त्यामुळे गणपतीला बाप म्हणजे जो आदर आणि प्रेम वडीलांना दिलं जातं तो आदर तिच माया आणि तोच विश्वास गणेशभक्त गणपतीवर ठेवतात. म्हणूनच श्रद्धा आणि आदरापोटी गणपतीला बाप्पा असं म्हटलं जातं. 18 व्या शताकानंतर या शब्दाची लोकप्रियता वाढत गेली आणि कालांतराने गणपतीला " बाप्पा" असे म्हणणं प्रचलित झालं. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.) (संपर्क- 9420015108)