एन. रघुरामन यांच कॉलम:बाहेरच्या ‘रावणा’वर विजय मिळवण्याऐवजी आतल्या ‘रामा’चा उत्सव साजरा करा

जेव्हा एखादी कंपनी संकटात सापडते, तेव्हा तपासकर्ते अनेकदा तिच्या प्रणालींमध्ये, खात्यांमध्ये किंवा कॉर्पोरेट प्रशासनातील त्रुटी शोधतात. मात्र, जवळपास 4 ट्रिलियन डॉलर मूल्य असलेल्या चिपनिर्माता कंपनी एनव्हिडियाच्या सीईओपदाचा राजीनामा देणारे जेन्सेन हुआंग यांची कहाणी वेगळा धडा देते. आता 63 वर्षांचे झालेले हुआंग यांनी 1993 मध्ये, वयाच्या अवघ्या 30व्या वर्षी एनव्हिडियाची सह-स्थापना केली होती. या 33 वर्षांत त्यांनी तिला एआय क्रांतीला ऊर्जा देणाऱ्या संगणक चिप्सचा सर्वात मोठा पुरवठादार बनवले. कंपनीचा जागतिक प्रभाव शिखरावर असतानाच त्यांनी पद सोडले. एनव्हिडियाला कोणत्याही चुकीच्या कृत्यासाठी दोषी ठरवण्यात आले म्हणून नव्हे, तर त्यांच्या वैयक्तिक वर्तनामुळे असे संकट निर्माण झाले की त्याची व्याप्ती त्यांच्या कुटुंबापलीकडे गेली आणि कॉर्पोरेट प्रशासन तसेच राष्ट्रीय सुरक्षेशी संबंधित प्रश्न उपस्थित झाले. कर्मचाऱ्यांना लिहिलेल्या माफीनाम्यात हुआंग यांनी पत्नीशी बेवफाई केल्याचे मान्य केले. त्यांच्यात आणि अॅलिस हुआंग यांच्यात कथित संबंध असल्याच्या बातम्या समोर आल्यानंतर ही कबुली देण्यात आली. अॅलिस मेगास्पीड इंटरनॅशनलच्या कार्यकारी अधिकारी राहिल्या आहेत. अमेरिकन गुप्तचर अधिकाऱ्यांना संशय होता की त्या बीजिंगसाठी काम करत होत्या. मात्र, त्या चिनी हेर असल्याच्या आरोपाची पुष्टी झालेली नाही आणि चीननेही याचा इन्कार केला आहे. या वृत्तानंतर हुआंग यांचे एनव्हिडियाच्या हेल्थकेअर विभागाच्या उपाध्यक्ष किम्बर्ली पॉवेल यांच्याशीही संबंध होते, अशी माहिती समोर आल्याने वादाला नवे वळण मिळाले. अशाच आणखी एका प्रकरणासंदर्भातही बातम्या समोर आल्या आहेत. जेन्सेन हे कोणत्याही परदेशी गुप्तचर मोहिमेचे लक्ष्य ठरले होते का, या आशंकेची चौकशी करण्यासाठी एनव्हिडियाच्या संचालक मंडळाने स्वतंत्र तपास सुरू केला आहे. राष्ट्रीय सुरक्षेशी किंवा एनव्हिडियाच्या गोपनीयतेशी तडजोड झाल्याचे मानण्याचे कोणतेही कारण आपल्याकडे नाही, असे मंडळाने म्हटले आहे; मात्र उपलब्ध असलेल्या सर्व माहितीची छाननी करायची असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले. या घटना एका महत्त्वाच्या बाबीकडे लक्ष वेधतात. कंपनी आणि तिच्या व्यवस्थापनाचे संपूर्ण लक्ष कदाचित आपल्या सुरक्षा कवचाबाहेर असलेल्या ‘रावण’ाचा पराभव करण्यावर राहिले—स्पर्धक, व्यवसायातील प्रतिस्पर्धी, माजी कर्मचारी आणि बाजारातील धोके यांच्यावर. पण या काळात ते आतल्या ‘रामाकडे’ कमी लक्ष देऊ शकले—म्हणजेच कंपनीचे नेतृत्व ज्यांच्यावर सोपवण्यात आले होते, त्यांच्या चारित्र्य, विवेक आणि वैयक्तिक आचरणाकडे. सामर्थ्यवान लोकांना जाळ्यात अडकवण्यासाठी वैयक्तिक संबंधांचा वापर करणे ही काही नवी गोष्ट नाही. आपला इतिहास, पुराणकथा आणि कादंबऱ्या अशा कथांनी भरलेल्या आहेत. भारतीय लोककथांमध्ये विषकन्यांचा उल्लेख आढळतो—अशा स्त्रिया, ज्यांना विषाचा शस्त्रासारखा वापर करण्याचे प्रशिक्षण दिले जात असे. अंगदेशाचा राजा लोमपाद याची कथाही आहे. दुष्काळाचा सामना करणाऱ्या राजाने गणिकांना जंगलात पाठवले, जेणेकरून त्या तरुण साधू ऋष्यशृंगाला मोहपाशात बांधून राज्यात घेऊन येतील. ऋष्यशृंगाकडे पर्जन्यदेवाला प्रसन्न करण्याची शक्ती होती. सॅमसन आणि डिलायला यांची कथाही असाच धडा देते. सॅमसन हा इस्रायली योद्धा होता, ज्याची शारीरिक शक्ती असाधारण होती. त्याचे शत्रू फिलिस्तीनी त्याच्या शक्तीचे रहस्य जाणून घेऊ इच्छित होते. त्यांनी त्याच्या प्रेयसी डिलायलाला पैशांचे आमिष दाखवून हे रहस्य उघड करण्यासाठी राजी केले. डिलायलाला कळले की सॅमसनची शक्ती त्याच्या केसांमध्ये वसलेली होती. तो झोपलेला असताना तिने त्याचे केस कापून घेतले. सॅमसनची शक्ती नाहीशी झाली. फिलिस्तिनींनी त्याला बंदी बनवले आणि शेवटी त्याचे डोळे फोडले. या कथा आपल्याला आपल्या कमकुवतपणांपासून धडा घेण्यासाठी सांगितल्या जातात. एखाद्या संघटनेच्या टिकून राहण्यासाठी आणि विकासासाठी सर्वांत मोठा धोका नेहमीच तिच्या सुरक्षाकवचाबाहेरून येत नाही. अनेकदा तो संघटनेच्या आतच वाढत असतो, कदाचित कोपऱ्यातील त्या केबिनमध्ये, जिथे तिचा सर्वांत शक्तिशाली अधिकारी बसलेला असतो. म्हणून बाहेरच्या ‘रावणा’वर विजय मिळवल्याचा उत्सव साजरा करण्याऐवजी आतल्या ‘रामा’चे नियमित मूल्यमापन करत राहिले पाहिजे. मुद्दा असा आहे की संस्थांना बाह्य धोक्यांपासून वाचवण्यासाठी आपण जटिल व्यवस्था उभारतो; पण त्या व्यवस्थांच्या संरक्षणाची जबाबदारी ज्यांच्यावर सोपवली जाते, त्यांच्या चारित्र्याची पडताळणी करणे आपण अनेकदा विसरतो.