एन. रघुरामन यांचा कॉलम:समाजाच्या भल्यासाठी एआयचा जास्तीत जास्त वापर करा

पश्चिम बंगालच्या जलपाईगुडी जिल्ह्यातील मदारीहाट-नागरकाटा विभागादरम्यान 52 किलोमीटर क्षेत्रफळावरील ठिकाण म्हणजे- बिन्नागुडी. हा परिसर हत्तींच्या दाट संख्येसाठी ओळखला जातो. हत्तींचा वावर चप्रामारी आणि गोरुमारा जंगलांमध्ये असतो. पण हंगामी भटकंती करताना हत्ती चहाच्या मळ्यांत जाण्यासाठी वारंवार रेल्वे रूळ ओलांडतात.

हा एकमेव असा परिसर नाही, पूर्व भारतात असे अनेक भाग आहेत. 20 डिसेंबर 2025 रोजी आसामच्या होजाई जिल्ह्यात सारंग-नवी दिल्ली राजधानी एक्स्प्रेसला धडकल्याने आठ हत्तींचा मृत्यू झाला होता. त्यामुळे रेल्वे रुळांवर मृत हत्तींची एकूण संख्या 90 झाली. लोको पायलटना याची जाणीव आहे. ते ट्रेनचा वेग 50 किमी/ताशी मर्यादित करतात. परंतु अपघात रोखण्यासाठी हे पुरेसे नाही.

आता एआयचा वापर करून एक नवीन उपक्रम अशा अपघातांना रोखू शकतो. चार रेल्वे कॉरिडॉरमध्ये डिटेक्शन सिस्टिम लागू केली आहे. तिथे स्टेशन अधीक्षकांना बझरद्वारे सतर्क केले जाते. तो ताबडतोब लोको पायलटला 25 किमी/ताशी वेग कमी करण्यास सांगतो. या कमी वेगाने ट्रेन खूप लवकर थांबवता येते. एआय केवळ अपघातांना रोखत नाही तर मानव आणि इतर प्राण्यांचे जीवनमानदेखील सुधारत आहे. येथे काही उदाहरणे आहेत. एआयने मधुमेह तपासणी सुधारण्यास मदत केली आहे.

येनेपोया (डीम्ड-टू-बी) विद्यापीठ, चेन्नईमधील मद्रास डायबिटीस रिसर्च फाउंडेशन आणि अटलांटामधील एमोरी विद्यापीठातील संशोधकांनी एक एआय-आधारित पद्धत विकसित केली आहे. ती मधुमेहाशी संबंधित रक्तवाहिन्यांमधील बदल शोधण्यासाठी उच्च-रिझोल्युशन रेटिनल प्रतिमा वापरते.

यामुळे बोटातून रक्त काढण्याची गरज भासत नाही. शिवाय अधिक अचूकता मिळते. “डायबिटीस टेक्नॉलॉजी अँड थेरपीटिक्स’मध्ये प्रकाशित झालेले निष्कर्ष रेटिनाच्या जिवंत रक्तवाहिन्यांची आक्रमकपणे कल्पना करण्याच्या अद्वितीय क्षमतेवर आधारित आहेत. भारतात 10 कोटींहून अधिक लोकांना मधुमेह आहे. त्यापैकी किती जण त्यांच्या साखरेची पातळी तपासण्यासाठी दररोज स्वतःला टोचतात हे आपल्याला माहिती नाही. अशा एआय-आधारित नवकल्पनांमुळे या लोकसंख्येचे जीवन निःसंशयपणे सुधारू शकते.

दुसरे उदाहरण विचारात घ्या : वाहतूक व्यवस्थापन. वाहनांची वाढती संख्या आणि ड्रायव्हिंग लायसन्सची वाढती संख्या यामुळे या क्षेत्रातील परिस्थिती आणखी बिकट होत आहे. या समस्येवर उपाय म्हणून आणि नवीन चालकांना वाहतूक चिन्हे आणि नियमांबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आयआयटी मद्रास येथील सेंटर फॉर एक्सलन्स ऑन रोड सेफ्टी (COERS) ने एआय-आधारित लर्निंग मॅनेजमेंट सिस्टिम विकसित केली आहे. “थिन्नाई’ नावाची ही सिस्टिम व्हिडिओ गेमसारख्या मॉड्यूलद्वारे अनेक चाचण्या करेल. ती सध्या मूल्यांकनाच्या टप्प्यात आहे. एकदा मंजूर झाल्यानंतर ती लर्नर्स लायसन्स जारी करण्यासाठी वापरली जाऊ शकते.

एआय एका विशेष साधनापेक्षा पुढे जात आहे, जे मानवांसाठी मूलभूत बनत आहे. विविध क्षेत्रातील जटिल समस्यांवर उपाय प्रदान करते. अशी अपेक्षा आहे की 2026 च्या अखेरीस एआय दैनंदिन जीवनात आणि उद्योगात अधिक खोलवर अंतर्भूत, संरचनात्मक आणि मूक तंत्रज्ञान बनेल. केवळ आकर्षक आणि नवीन अनुप्रयोगाऐवजी. आरोग्यसेवेमध्ये त्याचे अल्गोरिदम मानवी तज्ज्ञांपेक्षा वैद्यकीय स्कॅन आणि डेटाचे अधिक अचूक विश्लेषण करू शकतात. हे निदान सुधारते आणि नवीन औषधांच्या शोधाला गती देऊ शकते.

वाढत्या विभक्त कुटुंबांच्या आणि नातेवाइकांच्या कमतरतेच्या युगात, एआय-आधारित टेलिमेडिसिन, चॅटबॉट्स आणि वेअरेबल तंत्रज्ञान दुर्गम भागातील रुग्णांना तज्ज्ञांच्या काळजीशी जोडत आहेत. शेती, अन्न सुरक्षा, पीक व्यवस्थापन, हवामान बदल व्यवस्थापन आणि शाश्वत विकास ही अशी विशिष्ट क्षेत्रे आहेत. तेथे एआय मानवी जीवन सुधारू शकते.

तुमच्या मोबाइलवर हा कॉलम ऐकण्यासाठी QR कोड स्कॅन करा.

एआयचलित अनुकूल शिक्षण प्लॅटफॉर्म विद्यार्थ्यांच्या विशिष्ट गरजांनुसार सामग्री तयार करू शकतात. सरकारी योजनांमध्ये प्रक्रिया वेळ कमी केल्याने सार्वजनिक सेवांची कार्यक्षमता वाढू शकते. हॅकिंगच्या प्रयत्नांना तोंड देण्यासाठी एआय रिअल-टाइममध्ये विसंगती आणि धोके शोधू शकते. ते पारंपरिक प्रणाली शोधू शकत नाहीत.