पवन के. वर्मा यांचा कॉलम:आपल्या देशात ‘ग्रॉस डोमेस्टिक‎हॅपिनेस’ ही काही कमी नाही

‎‎‎‎‎‎‎‎भूतान जिथे मी राजदूत म्हणून सेवा बजावली आहे. या‎देशाला जीडीपीऐवजी ‘जीडीएच’ (ग्रॉस डोमेस्टिक‎हॅपिनेस) हा शब्द तयार करण्याचे श्रेय दिले जाते.‎हिमालयाच्या कुशीत वसलेल्या या सुंदर देशात जीडीएच‎खरोखरच उच्च आहे, पण भारतातही तो काही कमी नाही.‎हे एक असे वास्तव आहे, जे समाजशास्त्रज्ञ आणि‎अभ्यागत स्पष्टपणे पाहू शकतात. असे कसे शक्य आहे‎की, ज्या देशात सामान्य जनता दररोज भयंकर आव्हानांशी‎झुंजते, तिथे इतकी अदम्य प्रसन्नता विखुरलेली असते?‎गरिबीने भरलेल्या गल्लीबोळांतही हास्य-विनोदाचे‎आवाज ऐकू येतात, मर्यादित साधने असलेल्या घरांतही‎पाहुणचार कोणत्याही कंजुषीशिवाय होतो आणि‎अपयशांनंतरही निराशा क्वचितच वरचढ ठरते? भारताचा‎‘हॅपिनेस कोशंट’ (प्रसन्नत -सुचकांक) समजून‎घेण्यासाठी आपल्याला उत्पन्न व पायाभूत सुविधांसारख्या‎मानकांच्या पलीकडे जाऊन आपल्या सभ्य जाणिवेच्या ‎‎ताण्याबाण्यामध्ये प्रवेश करावा लागेल.‎ भारतीय समाधानाच्या केंद्रस्थानी कुटुंब नावाची संस्था ‎‎आहे. संयुक्त कुटुंब व्यवस्था जरी शहरी भारतात क्षीण होत ‎‎असली तरी ती अजूनही एक मध्यवर्ती संस्था म्हणून कायम ‎‎आहे. एक मूल येथे कोणा एका वेगळ्या व्यक्तीच्या रूपात ‎‎नाही, तर नात्यांच्या एका जिवंत तारामंडळाच्या ‎‎आजी-आजोबा, चुलत-मामे भावंडे, काका-काकी, ‎‎मामा-मामी इत्यादींच्या गोतावळ्यात मोठे होते. यातील‎प्रत्येक जण त्याला स्नेह, शिस्त आणि सातत्य देतो.‎संकटाच्या वेळी नात्यांचे हेच जाळे भावनिक आधाराचे‎काम करते. येथे व्यक्ती एकटी पडत नाही; तिला सावरून‎धरले जाते. हाच भाव समुदायापर्यंत विस्तारतो, जिथे‎सामाजिक जीवन क्वचितच विखंडित होते. पश्चिमेकडे‎एकटेपणाला महामारी म्हटले गेले आहे. पण भारतात‎एकांत हा असा विलास आहे, जो खूप कमी लोकांना‎उपलब्ध आहे आणि अनेकांना त्याची इच्छाही नसते.‎ आपले कॅलेंडरही संस्थागत आनंदाचा एक उत्तम‎नमुनाच समजा. होळीच्या मुक्त रंगांपासून ते दिवाळीच्या‎प्रकाशमय रात्रींपर्यंत, पोंगलच्या सुगीच्या उत्सवापासून ते‎ईद-उल-फित्रच्या सामुदायिक मेजवानीपर्यंत.संपूर्ण वर्ष या‎आठवणीने भरलेले असते की जीवन सर्वांनी मिळून‎उत्सवाप्रमाणे जगायला हवे. जन्म, मुंज, विवाह इत्यादी‎संस्कारही इथे सामूहिक सहभागाच्या संधी बनतात.‎ लहान-लहान सुखांसाठी असलेली भारतीय प्रतिभा‎पाहण्यासारखी असते. रस्त्यालगतच्या दुकानातील‎सायंकाळचा चहा, सिनेमा, क्रिकेटवर होणाऱ्या जिवंत‎चर्चा; गर्दीच्या ट्रेनमध्ये किंवा चाळींमध्ये अचानक‎फुटणारे हास्याचे धबधबे, कुटुंबासोबत एखादी आवडती‎टीव्ही मालिका पाहण्याचा उपक्रम, हे सर्व साधे,‎काटकसरीचे, पण खोल समाधान देणारे आत्मीयतेचे‎संस्कार आहेत.‎ आपल्या जीवनात असलेल्या आशेचे अस्तित्व.‎महामार्गांवर चालणाऱ्या ट्रक्सवरही अनेकदा अशा ओळी‎लिहिलेल्या दिसतात: ‘मिलेगा मुकद्दर’. अचानक‎कुठूनतरी एखादा ईश्वरी वरदान मिळू शकेल, एखाद्या‎गुरूचा आशीर्वाद काम करेल, एखादे धार्मिक दान फळ‎देईल किंवा एखादा विधी चमत्कार करेल, ही भावना‎भारतीय मनातून कधीही लोप पावत नाही. ‘नशिबाने कूस‎बदलणे’ किंवा ‘भाग्य बदलणे’ हे येथे केवळ प्रचलित‎वाक्प्रचार नाहीत, तर श्रद्धेचे विषय आहेत. हिंदू‎पुराणकथांमध्ये झोपड्यांचे महालात रूपांतर होण्याच्या‎आणि साध्या धातूंचे सोने बनण्याच्या कथा भरलेल्या‎आहेत. मला माझ्या वडिलाधाऱ्यांनी सांगितलेली गोष्ट‎आठवते : ‘न जाणे कोणत्या रूपात देव भेटेल.’‎ आपली एक मोठी शक्ती आपला दार्शनिक‎स्वभावदेखील आहे. कर्माचा सिद्धांत, ज्याला अनेकदा‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎नशीबवाद म्हटले जाते-तो आपल्या जिवंत अनुभवात‎समत्व जपण्याचे आवाहन आहे. हे सुचवते की जीवन‎एका वैश्विक नैतिक व्यवस्थेनुसार चालते. प्रयत्न करणे‎अनिवार्य आहे, परंतु परिणाम मनुष्याच्या नियंत्रणात‎नसतात. फळाची अपेक्षा सोडून आपल्या कर्तव्याचे पालन‎करण्याचा गीतेचा उपदेश आपल्या सांस्कृतिक‎जाणिवेमध्ये खोलवर रुजला आहे. शतकानुशतकांची‎आक्रमणे, वसाहतवादी शोषण, फाळणी आणि‎दीर्घकालीन आर्थिक अडचणींनी अस्तित्वाच्या रक्षणाची‎एक सामूहिक स्मृती आपल्यामध्ये खोलवर रुजवली‎आहे. सहन करत राहणे हे येथे काही असाधारण नाही; ती‎एक नैसर्गिक प्रवृत्ती आहे. याच सहनशीलतेतून एक‎स्थिरचित्त विनोदबुद्धी जन्मली आहे. स्वतःच्याच दुर्दशेवर‎हसण्याची क्षमता. संसार मुळात मायामय आहे. हा‎विश्वास भौतिक यशाचा आनंद कमी करत नाही, पण‎संकटाच्या वेळी तो अपयशाला दार्शनिक स्वीकृतीचे एक‎कवच नक्कीच प्रदान करतो.‎ (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.)‎ लहान सुखांसाठी असलेली भारतीय‎प्रतिभा पाहण्यासारखी असते.‎रस्त्यालगतच्या दुकानातील चहा,‎क्रिकेटवर होणाऱ्या चर्चा, गर्दीच्या ट्रेनमध्ये‎अचानक फुटणारे हास्य हे साधे,सखोल‎समाधान देणारे आत्मीय संस्कार आहेत.‎‎