‘एबेल: २२५६’ आकाशगंगा समूहातील रेडिओ प्रारणांचा जीएमआरटीद्वारे वेध, आंतरराष्ट्रीय संशोधन गटाचे संशोधन

 पृथ्वी एका सूर्यमालेत आहे आणि सूर्यमाला आकाशगंगेत आहे. अशा लाखो आकाशगंगा विश्वामध्ये आहेत. हजारो लाखो प्रकाशवर्षे दूर असलेल्या आकाशगंगाही समूह स्वरुपात (ग्यालेक्टिक क्लस्टर) आहेत. शेकडो ते हजारो आकाशगंगांचे गुरुत्वाकर्षणाने एकत्रित असलेले समूह विश्वातील प्रचंड अशी रचना मानली जाते. असाच पृथ्वीपासून एक हजार दशलक्ष प्रकाशवर्षं पेक्षाही दूर असलेला ‘एबेल:२२५६’ आकाशगंगा समूह त्याच्या जटिल संरचनेसाठी ओळखला जातो. या समूहाचे तापमान दहा लाख सेंटिग्रेडपोक्षाही जास्त असल्याचे, पदार्थाच्या चौथ्या अवस्थेतील युक्त वायूंनी (प्लाझ्मा) भरलेले दिसले आहे. या दीर्घिका समूहात आकाशगंगा समूहात होत असलेल्या आकाशगंगांच्या टकरी किंवा विलिनीकरणामुळे प्रचंड ऊर्जा उत्सर्जित होते. या ऊर्जेचे उत्सर्जन विद्युत चुंबकीय वर्णपटातील क्ष किरणांपासून रेडिओ लहरींमधील प्रारणाद्वारे होते. हे रेडिओ लहरींचे प्रारण संबंधित दुर्बिणीतून अभ्यासल्यास या आकाशगंगा तसेच त्यांच्या समूहाचे आकारविज्ञान कळण्यास मदत होते.

जीएमआरटीद्वारे निरीक्षण केल्यानंतर एबेल:२२५६ या आकाशगंगा समूहातील आकाशगंगांच्या टकरी किंवा विलीनीकरणाबद्दल अधिक सखोल माहिती मिळू लागली आहे. अन्य दुर्बिणींपेक्षा नवीन निष्कर्ष एबेल:२२५६ च्या आकारविज्ञानबद्दल अधिक आगळीवेगळी माहिती देणारे आहेत. तसेच अजूनही माहितीचे विश्लेषण सुरू असल्याने होत असल्यामुळे या आकाशगंगासमूहाची आणखी वैशिष्ट्ये समजण्यास वाव आहे. ‘एबेल:२२५६’बाबतच्या घडामोडी समजू शकतील.

– कमलेश राजपुरोहित, संशोधन गटाचे प्रमुख

 अद्ययावत जीएमआरटीच्या अधिक संवेदनशील इलेक्ट्रॉनिक प्रणालीमुळे  ‘एबेल:२२५६’प्रमाणेच आणखी आकाशगंगासमूहांचा वेध घेणे शक्य आहे. जीएमआरटीमुळे निम्न वर्णपटातील रेडिओ लहरींद्वारे खगोलीय निरीक्षणांसाठी ही खास सुविधा निर्माण झाली आहे.

– डॉ. यशवंत गुप्ता, संचालक, एनसीआरए