Author: admin

‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎लष्करी, ऊर्जा निर्मिती, अर्थव्यवस्था, संस्कृती किंवा‎‘सॉफ्ट पॉवर’ (सांस्कृतिक, वैचारिक शक्ती) जागतिक‎प्रतिमा- अशा कोणत्याही क्षेत्रात पाकिस्तान कधीही‎भारताची बरोबरी करू शकतो का? त्यांनी ही संधी १९८३‎मध्येच गमावली. तेव्हा त्यांनी भारताला हजारो जखमा‎करून रक्तपात करण्याचे धोरण स्वीकारले होते. हा‎झिया-उल-हकचा पाकिस्तान होता. तो अफगाणी‎जिहादच्या लाटेवर स्वार होता. आपल्या पंजाबच्या‎समस्या वाढत होत्या. या सगळ्यामुळे पाकिस्तान‎कोसळण्याच्या मार्गावर आला होता. यातून बाहेर पडणे‎अशक्य होते.‎ त्यानंतरच्या दशकांमध्ये ही घसरण तीव्र झाली. आज‎त्याचा दरडोई जीडीपी भारताच्या सुमारे ५५ टक्के आहे. तो‎प्रत्येक तिमाहीत मागे पडत आहे. त्याची लोकसंख्या‎भारताच्या लोकसंख्येच्या सुमारे एक पंचमांश आहे.‎त्याची एकूण जीडीपी भारताच्या एकूण जीडीपीच्या १०‎टक्के आहे. साक्षरता, दरडोई सरासरी आयुर्मान, उच्च‎शिक्षण या क्षेत्रात पाकिस्तान खूप मागे आहे आणि ही दरी‎वाढत आहे.‎ अलीकडेच पाकिस्तानच्या शेअर बाजाराबद्दल थोडीशी‎खळबळ माजली होती. कारण तो जगातील सर्वात वेगाने‎वाढणाऱ्या शेअर बाजारांपैकी एक बनला होता. भारताचा‎शेअर बाजार १८ महिन्यांपासून स्थिर आहे. परंतु १८‎महिन्यांच्या सतत चढउतारानंतर कराची स्टॉक‎एक्स्चेंजचे (के. एस. ई.) एकूण बाजार भांडवल सुमारे‎७० अब्ज डॉलर्स इतके आहे. हा आकडा भारतीय‎एनएसईच्या केवळ १.३५% इतका आहे. आज सात‎भारतीय कंपन्यांचे एकत्रित मूल्य के. एस. ई. च्या‎मूल्यापेक्षा जास्त आहे. रिलायन्सची किंमत साडेतीन‎पटीने जास्त आहे; एचडीएफसी, भारती आणि‎टीसीएसची किंमत दुप्पट किंवा त्याहून अधिक आहे. या‎१४ कंपन्यांची संपत्ती ५० अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त आहे. ‎‎अमेरिकेबरोबरचा पाकिस्तानचा व्यापार हा भारताच्या ‎‎अमेरिकेबरोबरच्या व्यापाराच्या दहाव्या भागापेक्षा कमी ‎‎आहे. त्याचा सर्वात मौल्यवान मित्र, संरक्षक आणि सर्वात ‎‎मोठा व्यापारी भागीदार असलेल्या चीनकडून तो केवळ १६ ‎‎अब्ज डॉलर्सची आयात करतो, त्यापैकी ८५ टक्के ‎‎शस्त्रास्त्रे आहेत. भारत चीनकडून ११६ अब्ज डॉलर्सची ‎‎शस्त्रास्त्रे आयात करतो. पाकिस्तानच्या दोन सर्वात‎मोठ्या विमान कंपन्यांकडे (पीआयए आणि एअरब्लू)‎एकूण ४४ विमाने आहेत, तर भारताच्या इंडिगो आणि‎एअर इंडियाकडे ७०० विमाने आहेत आणि त्यांची संख्या‎दर आठवड्याला एका विमानाने वाढत आहे. म्हणजेच ‎‎पाकिस्तानी विमानांपेक्षा १६ पट जास्त विमाने आहेत.‎शेजारी आज वेगळ्या लीगमध्ये फलंदाजी करत आहेत. ‎‎खनिजे आणि तेलाच्या कोट्यवधी डॉलर्सच्या प्रचंड ‎‎साठ्याची चर्चा हा एक भ्रम आहे. आणि त्याच्या‎स्वयंघोषित फील्ड मार्शलच्या मते, मदिना नंतर इस्लामिक ‎‎लेखणीखाली निर्माण होणारा पाकिस्तान हा दुसरा देश ‎‎असल्याने त्याच्या मातीखाली सौदी अरेबियाप्रमाणे तेल ‎‎आणि खनिजांचे साठे असणे आवश्यक आहे. मनाला ‎‎भुलवण्यासाठी चांगला विचार आहे… पाकिस्तानला‎भारताशी बरोबरी करणे केवळ अशक्य नाही, तर ते‎नेहमीच पिछाडीवर राहील. एका प्रकरणात पाकिस्तान‎भारतापासूनचे आपले अंतर कमी करू शकतो आणि ते‎म्हणजे भारताची लोकसंख्या. त्याचा लोकसंख्या वाढीचा‎दर भारताच्या दुप्पट आहे. फील्ड मार्शल असीम मुनीर‎यांच्यासह पाकिस्तानच्या उच्चभ्रू वर्गाला माहीत आहे की‎ते मागे पडले आहे. ‘डंपर ट्रक विरुद्ध चमकदार मर्सिडीज”‎हे विधान या विचारांवर प्रकाश टाकते. ते युद्ध जिंकू शकत‎नाहीत. त्यांच्याकडे एकच शक्ती आहे : भारताची गती‎खंडित करणे.‎ या नकारात्मक बाजूचा सामना कसा करायचा हे भारताने‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎शिकले पाहिजे. आपण मोठे चित्र पाहून सुरुवात करू‎शकतो. गेल्या दशकात आपण पाकिस्तानला आपल्या‎मनात असायला हवे होते त्यापेक्षा जास्त महत्त्व दिले नाही‎का? ते जितके शहाणे नव्हते तितकेच महत्त्व त्यांनी‎त्यांच्या राजकारणात दिले नाही का? आर्थिक आणि‎धोरणात्मकदृष्ट्या पराभूत झालेल्या पाकिस्तानसाठी‎आपण आपल्या ध्रुवीकृत राजकारणात अनावश्यक जागा‎निर्माण केलेली नाही का? जानेवारी २०१६मध्ये पठाणकोट‎हवाई तळावरील दहशतवादी हल्ल्यानंतर शांततेचे प्रयत्न‎हाणून पाडले गेले. तेव्हा भाजपाचे राजकारण‎हिंदू-मुस्लिम ध्रुवीकरणावर अधिक केंद्रित झाले आहे.‎लोक कल्याणाच्या बाबतीत ‘सबका साथ, सबका‎विकास” हा नारा लागू केला जात आहे आणि ओळख‎आधारावर कोणीही कोणत्याही लाभापासून वंचित राहत‎नाही हे नाकारता येणार नाही. पण भावनिक आकर्षण‎केवळ हिंदू मतदारापुरते मर्यादित आहे. आणि यासाठी‎पाकिस्तानकडून धोक्याची भावना राखणे आवश्यक‎आहे. हे आमचे धोरणात्मक हितसंबंध आणि भूमिका‎कशी गुंतागुंतीची करते हे बांगलादेशविरुद्ध खेळल्या‎जाणाऱ्या खेळावरून स्पष्ट होते. जमात आणि मुहम्मद‎युनूस पाकिस्तानबद्दल जे काही विचार करतील ते करतो.‎परंतु बांगलादेश तीन बाजूंनी भारताने वेढलेला आहे‎आणि त्याच्या अपरिहार्य संबंधांमुळे तो एक खूप मोठा‎शेजारी आहे. पश्चिम बंगाल आणि आसाममध्ये‎निवडणुका होणार असल्याने ध्रुवीकृत राजकारणाचा अर्थ‎असा होईल की भारत बांगलादेशातील नवीन सरकारशी‎जुळवून घेईपर्यंत त्याच्याशी असलेले संबंध बिघडतील.‎तेथील नवीन सरकार पाकिस्तानशी मैत्री करत असले,‎तरी ते खूप दूर आहे आणि त्यांच्याकडे संसाधने नाहीत.‎आपली राजकीय व्यवस्था आणि अर्थव्यवस्था‎व्यवस्थापित करण्यासाठी बांगलादेशला भारताच्या‎सद्भावनेची गरज भासेल. हे चित्र लक्षात घेऊन आपण‎मुस्तफिझुर रहमानच्या (आयपीएल) प्रकरणाचा विचार‎केला पाहिजे. आजकाल काही लोक ‘सॉफ्ट पॉवर” चा‎उल्लेख करून उत्साही होतात. परंतु या उपखंडात‎क्रिकेटचे महत्त्व लक्षात घेता ती भारताची ‘कठोर शक्ती”‎आहे. हातमिळवणी करण्यास नकार देणे आणि‎पाकिस्तानीकडून चषक स्वीकारण्यास नकार देणे हे मुद्दे‎उपस्थित केले जात होते. तेव्हा भारत-पाक खेळाडू‎मलेशियामध्ये हॉकी सामना खेळताना केवळ‎हातमिळवणीच करत नव्हते तर ‘हाय फाइव्ह” देखील‎करत होते. हॉकी खेळाडू कमी देशभक्त होते का?‎
(ही लेखकाची वैयक्तिक मते आहेत) ध्रुवीकरणाच्या राजकारणात‎ दिले अनावश्यक महत्त्व‎आपण राजकारणात पाकिस्तानला खूप‎जास्त महत्त्व दिले नाही का? ते तितके‎शहाणपणाचे नव्हते. आर्थिक आणि‎धोरणात्मकदृष्ट्या पराभूत‎पाकिस्तानसाठी आपण आपल्या ध्रुवीकृत‎राजकारणात अनावश्यक जागा निर्माण‎केलेली नाही का?‎‎

This post was originally published on this site.

ट्रम्प यांची देवाणघेवाण आधारित प्रभाव क्षेत्रांवाली‎भू-राजकीय आणि जागतिक आर्थिक विचारसरणी‎वरून जितकी विस्कळीत वाटते, तितकी ती नाही. नीट‎लक्ष दिले तर त्यांच्या विचारसरणीमागे स्पष्ट पॅटर्न दिसून‎ येतो. याची स्पष्ट झलक निकोलस मादुरो यांचे अपहरण‎आणि व्हेनेझुएलाच्या तेल साठ्यांवर नियंत्रण‎मिळवण्यासाठी तिथे बाहुले सरकार स्थापन करण्याच्या ‎‎प्रयत्नांतून दिसते. ट्रम्प यांच्या “डोनरो डॉक्ट्रिन”च्या ‎‎केंद्रस्थानी असा विश्वास आहे की, अमेरिका आपल्या ‎‎स्वयंघोषित “बॅकयार्ड”मध्ये बिनधास्तपणे काहीही करू ‎‎शकते. यातून जगाला असा संकेत मिळतो की इतर‎महासत्ता – विशेषतः चीन देखील आपल्या क्षेत्रात असे‎करू शकतो. अमेरिका स्वतःसाठी हा अधिकारही राखून ‎‎ठेवते की, जिथे हवे तिथे ती आपले धोरणात्मक‎हितसंबंध पुढे नेऊ शकते. ज्यामध्ये ग्रीनलँडचाही‎समावेश आहे.‎ ट्रम्प यांच्या या वृत्तीला भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ प्रभात‎पटनायक यांनी अचूक शब्दांत “गँगस्टर साम्राज्यवाद”‎म्हटले आहे. हे भांडवलशाहीच्या वसाहतवादी जुनाट‎पगड्याची आठवण करून देते, जेव्हा लोक आणि राज्ये‎यांच्यातील संबंध त्यांच्या ताकदीच्या आधारावर ठरवले‎जात असत. याच्याशी संबंधित दृढ नैतिक आणि‎कायदेशीर प्रश्नांना क्षणभर बाजूला ठेवले, तरी मूळ प्रश्न‎उरतोच की ही रणनीती खरोखर काम करू शकते का?‎जगाला मोठ्या शक्तींमध्ये विभागणे खुद्द‎भांडवलशाहीच्या स्थिरतेसाठी आणि गतिशीलतेसाठी‎चांगले आहे का? विशेषतः अशावेळी जेव्हा जागतिक‎अर्थव्यवस्था पूर्वीपेक्षा अधिक अस्थिर आणि दिशाहीन‎दिसत आहे. इतिहासाचे धडे आपल्याला हेच सांगतात‎की याचे उत्तर स्पष्टपणे ‘नाही’ असे आहे. गेल्या दोन‎शतकांत भांडवलशाही कधी प्रतिस्पर्धी राष्ट्रांमधील तीव्र‎संघर्षाच्या काळातून गेली आहे, तर कधी अशा‎कालखंडातून जेव्हा एकमेव प्रभावशाली महासत्ता नियम‎बनवणारी आणि ते लागू करणारी या दोन्ही भूमिकांमध्ये‎राहिली आहे. एकोणिसाव्या शतकात ही भूमिका ब्रिटनने‎बजावली होती, ज्याने युरोपियन प्रतिस्पर्ध्यांपेक्षा कितीतरी‎मोठे वसाहतवादी साम्राज्य उभे केले होते. विसाव्या‎शतकाच्या मध्यापासून हे स्थान प्रामुख्याने अमेरिकेकडे‎राहिले आहे. ट्रम्प यांच्या परराष्ट्र धोरणाचा पाया या‎धारणेवर टिकून आहे की, ज्या अमेरिकन-नेतृत्वाखाली‎ल जागतिकीकरणाच्या प्रक्रियेने एकेकाळी अमेरिकन‎भांडवलाचे हित साधले होते, त्याचे फायदे आता‎चीनसारख्या शक्तींच्या उदयामुळे कमी झाले आहेत.‎यावर उपाय म्हणजे लष्करी वर्चस्व आणि बाजारपेठांवर‎नियंत्रण मिळवणे, ज्यांना ते अमेरिकेचे प्रभाव-क्षेत्र‎मानतात. याचा अर्थ आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेचा दिखावा‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎देखील सोडून देणे, लोकशाही आणि मानवाधिकारांच्या‎नावाखाली ओढलेली शालीनता गुंडाळून ठेवणे आणि‎उघडपणे त्या जुन्या सिद्धांताचा स्वीकार करणे, ज्यामध्ये‎‘बळी तो कान पिळी’ हाच नियम बनतो आणि‎संसाधनांची लूट समर्थनीय ठरते. परंतु ही रणनीती‎अमेरिकन कामगार आणि लहान व्यवसायांसाठी‎विनाशकारी आहे, तिथेच ती मोठ्या अमेरिकन‎कंपन्यांच्या हितालाही कमकुवत करते. आर्थिक संसाधने‎वेगवेगळ्या प्रभाव क्षेत्रांत बंदिस्त राहत नाहीत.‎बाजारपेठा एकमेकांत गुंतलेल्या असतात. अमेरिकन‎कॉर्पोरेटच्या काही भागांना कदाचित यातून फायदा‎होईल. परंतु इतर हितसंबंधांचे नुकसान होईल.‎भौगोलिकदृष्ट्या पसरलेल्या पुरवठा साखळीवर‎अवलंबून असलेल्या बहुराष्ट्रीय कंपन्यांवर याचा मोठा‎परिणाम होईल. वित्तीय संस्थांना अखंड भांडवल‎प्रवाहाची सवय असलेल्या बड्या टेक कंपन्या स्वतःला‎प्रमुख बाजारपेठांमधून बाहेर फेकल्या गेल्याचा अनुभव‎घेतील. (@प्रोजेक्ट सिंडिकेट)‎ आजची जागतिक आव्हाने पाहता हे स्पष्ट‎आहे की, ट्रम्प यांच्या मनमानीचा सामना‎करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य‎पूर्वीपेक्षा अधिक आवश्यक झाले आहे.‎सामूहिक कृती आता केवळ एक पर्याय‎नसून, तोच एकमेव मार्ग बनला आहे.‎

आपण एखादे चांगले काम करतो आणि नंतर तेच काम पुन्हा पुन्हा‎अधिक चांगल्या प्रकारे करत राहतो, यामागे दोन गोष्टी काम करतात.‎एक तर त्यामध्ये आपल्याला आपला फायदा दिसत असतो किंवा त्या‎कामाप्रती असलेली ओढ सखोल असते. आजकाल तुमच्या‎कामाची प्रशंसा केली, तर त्यामागे समोरच्या व्यक्तीच्या‎आवडीसोबतच आणखी एक गोष्ट तपासून पाहा. तुम्ही तुमचे काम‎त्याच्या श्रद्धेशी जोडून द्या. आजकाल बाजारपेठेत लोकांच्या श्रद्धेवर‎आधारित मोठे प्रयोग केले जात आहेत. मार्केटिंग कंपन्या एखाद्याच्या‎श्रद्धेच्या कोणत्या गोष्टीत आहेत हे बघतात. ऋषीमुनींनी अन्नाला‎श्रद्धेशी जोडले होते. म्हणूनच आपल्या भारतीयांच्या जीवनात भोजन‎हे एक धार्मिक अनुष्ठान होते. ‘लंगर’,‘भंडारा’ हे त्याचे जिवंत पुरावे‎आहेत. प्रत्येक कृती समोरच्या व्यक्तीच्या श्रद्धेशी जोडून केल्यास‎त्या श्रद्धेची शुद्धता आपल्या कामातही येईल . सर्वांसाठी हितकारक‎ठरेल. ‎

विकसित भारताच्या मोठ्या स्वप्नाच्या पायामध्ये एक‎गंभीर कमतरता आहे : बाळाच्या जन्मापूर्वी आणि‎बालपणातील देखभाल आणि विकासाकडे अपुरे लक्ष‎देणे. गर्भधारणेपासून ते मुलाच्या दुसऱ्या वाढदिवसापर्यंतचे‎आयुष्याचे पहिले १ हजार दिवस जागतिक आरोग्य‎संघटना आणि युनिसेफद्वारे संधीची सुवर्ण खिडकी‎मानले जातात. कोणत्याही मुलाच्या शारीरिक, मानसिक,‎भावनिक भविष्याची दिशा ठरवणारा हा काळ असतो.‎ एपिजेनेटिक्स क्षेत्रातील अभ्यासानुसार गर्भधारणेपूर्वी‎पालकांचे आरोग्य, पोषण, मानसिक स्थिती, तंबाखूचा‎वापर आणि पर्यावरणीय संपर्क आणि गर्भधारणेदरम्यान‎आई मुलाच्या जनुक अभिव्यक्तीवर आणि दीर्घकालीन‎आरोग्य परिणामांवर प्रभाव टाकते. लठ्ठपणा, अंमली‎पदार्थांचे व्यसन, कुपोषण आणि पालकांमधील तणाव‎यामुळे मुलांमध्ये असंसर्गजन्य रोग, विकासास होणारा‎विलंब आणि चयापचय विकारांचा धोका वाढतो. यानंतर‎बालविकासाच्या दृष्टीकोनातून जीवनाचा दुसरा महत्त्वाचा‎टप्पा तिसऱ्या वर्षाच्या सुरुवातीपासून आठ वर्षांच्या‎वयापर्यंत असतो. एकंदरीत पहिले ३ हजार दिवस मानवी‎विकासासाठी महत्त्वपूर्ण आहेत. भारतात २ ते ८ वर्षे‎वयोगटातील मुलांसाठी अंगणवाडी आणि पोषण‎अभियान किंवा क्रॅश यासारख्या काही योजना आहेत.‎परंतु त्या प्रामुख्याने निम्न आणि निम्न-मध्यम उत्पन्न‎गटापुरत्या मर्यादित आहेत. दोन वर्षांच्या वयापर्यंत‎बाळाच्या मेंदूचा सुमारे ८०-८५ टक्के भाग विकसित‎झालेला असतो. त्यामुळे या टप्प्यावर दुर्लक्ष किंवा‎वंचिततेचे परिणाम अनेकदा आयुष्यभरासाठी‎अपरिवर्तनीय बनतात. म्हणूनच, गर्भधारणेपासून ते‎वयाच्या दोन वर्षांपर्यंतच्या टप्प्यावर बालविकासासाठी‎आपण समन्वित, समग्र आणि ठोस पावले उचलण्याची‎वेळ आली आहे-जिथे आरोग्य, पोषण, प्रारंभिक शिक्षण,‎भावनिक कल्याण आणि काळजी यासारखे मुद्दे एकत्र‎जोडले गेले आहेत. युवक आणि जोडप्यांसाठी विवाहपूर्व‎आणि गर्भधारणेपूर्वीच्या समुपदेशनात पोषण, मानसिक‎आरोग्य, जीवनशैली आणि पिढ्यानपिढ्या होणाऱ्या‎प्रभावांवर अधिक लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. ही‎सार्वजनिक आरोग्यातील सर्वात फायदेशीर‎गुंतवणुकीपैकी एक असेल. त्यामुळे एकाच वेळी दोन‎पिढ्यांना फायदा होईल. दुसरे म्हणजे पालकांना‎बालविकासाविषयी आवश्यक ज्ञान देण्याची प्रक्रिया‎बळकट केली पाहिजे. जन्मापासूनच नवजात मुलांशी‎बोलणे. त्यांना कथा वाचून दाखवणे. त्यांच्यासाठी गाणी‎गाणे. त्यांच्याबरोबर खेळणे आणि भावनिक बंध यामुळे‎त्यांचे शरीर आणि मेंदूचा विकास सुधारतो. उदाहरणार्थ-‎चार आठवड्यांच्या बाळाला देखील एक कथा सांगितली‎जाऊ शकते. यामुळे मेंदूतील मज्जातंतूंच्या जोडण्यांना‎गती मिळते आणि भविष्यातील शिकण्याची क्षमता‎बळकट होते. मुलांच्या विकासासाठी शिक्षण आवश्यक‎आहे.‎ लहान मुलांमध्ये विकासास होणारा विलंब लवकर‎ओळखणे हा त्यांची वेळेवर काळजी घेण्याचा आणि‎त्यात सुधारणा करण्याचा सर्वात सोपा मार्ग आहे. दोन ते‎पाच वयोगटातील मुलांसाठी दर्जेदार काळजीआवश्यक‎आहे. केवळ अन्नच नव्हे तर आयुष्यभरासाठी पोषणाची‎समज असावी .यासाठी आपल्याला शाळा एकात्मिक‎शिक्षण, आरोग्य, पोषण केंद्रे म्हणून विकसित केल्या‎पाहिजेत. (ही लेखकाची वैयक्तिक मते आहेत)‎

दिवसातील किती तास उत्पादक बनवता येतात? हा प्रश्न बालिश मानून दुर्लक्षित करू नका किंवा ‘कोणी ठरवले तर पूर्ण २४ तास उत्पादक बनवू शकतो’ असे उत्तर देऊन मोकळे होऊ नका. हे उत्तर १९९५ पर्यंत योग्य होते. २०२६ मध्ये याचे योग्य उत्तर आहे- सुमारे २० तास ४५ मिनिटे. हे कसे शक्य आहे? कारण भारतात एक व्यक्ती सरासरी २.५ ते ३.१४ तास मोबाइलवर घालवते. सोशल मीडियावर सर्वात कमी सरासरी वेळ जपानमध्ये आहे- दररोज फक्त ४६ मिनिटे. त्यानंतर दक्षिण कोरियामध्ये १.१४ तास आणि तिसऱ्या क्रमांकावर ऑस्ट्रियामध्ये १.३२ तास आहे. जर तुम्ही अशा लोकांपैकी असाल जे जपानी लोकांपेक्षा जास्त वेळ मोबाइलवर घालवतात, तर तुम्हाला ही जादू शिकायला हवी. ही जादू शिकण्यासाठी तुम्हाला फक्त एकच साधन हवे आहे- कचराकुंडी. तुम्हाला काही नवीन खरेदी करण्याची गरज नाही. हे साधन तुमच्याकडे आधीपासूनच आहे आणि तुम्ही ते रोज सर्वत्र सोबत घेऊन जाता. विचार करत आहात की यात नवीन काय? तर आपण सर्वजण आपल्या मोबाइलमध्ये एक ‘रबिश बिन’ आयकॉन घेऊन फिरतो. मी त्याचबद्दल बोलत आहे आणि मला खात्री आहे की, बहुतेक लोक याचा योग्य वापर करत नाहीत. तुमच्याकडे हे साधन असेल तर आता तुम्हाला या जादूची ओळख करून देणाऱ्या व्यक्तीशी भेटवतो. त्या आहेत युकेमध्ये राहणाऱ्या अँटोनिया होयल, ज्या एक उत्कृष्ट आणि निर्भय फिचर रायटर आहेत. कधी त्या युद्धग्रस्त युक्रेनमध्ये मुलाला जन्म देण्याच्या अकल्पनीय वेदना सोसणाऱ्या महिलांना भेटतात, तर कधी तरुणांना ईटिंग डिसऑर्डर लपवण्याचे मार्ग सुचवणाऱ्या चॅटबॉट्सच्या अस्वस्थ करणाऱ्या सत्याचा शोध घेतात. अलीकडेच त्यांनी त्यांचा ‘५:२ डाएट’ प्रोग्राम आणला आहे. गेल्या चार आठवड्यांपासून मी तो आजमावून पाहिला. आश्चर्यकारकपणे माझ्या वीकेंडचे दिवस मोठे झाले. सोशल मीडियावरील माझा सरासरी वेळ दररोज सुमारे एक तासापर्यंत खाली आला. त्या असे म्हणत नाहीत की, तुम्ही सोशल मीडिया ॲप्सचा वापर पूर्णपणे बंद करा. त्यांचा सल्ला असा आहे की, शुक्रवारी संध्याकाळी सर्व सोशल मीडिया ॲप्स डिलीट करावेत आणि सोमवारी ऑफिसला जाताना प्रवासात ते पुन्हा इन्स्टॉल करावेत. सोशल मीडियाशिवाय वीकेंड घालवण्याच्या सल्ल्याला पाठिंबा देण्यासाठी त्या वैज्ञानिक संशोधनाचा उल्लेख करतात. त्या ‘कॉम्प्युटर्स इन ह्युमन बिहेविअर’ जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या एमआरआय स्कॅन ट्रायलचा संदर्भ देतात. याचे निकाल सांगतात की, ७२ तासांपर्यंत सोशल मीडियासह स्मार्टफोनचा मर्यादित वापर केल्यास लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता सुधारू शकते आणि मेंदूची रिवॉर्ड सिस्टिम रिसेट होऊ शकते. हायडेलबर्ग युनिव्हर्सिटी हॉस्पिटलमधील जनरल सायकियाट्री विभागाचे डेप्युटी डायरेक्टर रॉबर्ट ख्रिश्चन वोल्ड म्हणतात की, ‘आमचा अभ्यास सांगतो की स्मार्टफोनपासून घेतलेला छोटासा ब्रेकदेखील मेंदूच्या हालचालींमध्ये बदल घडवून आणू शकतो, विशेषतः आत्मनियंत्रणाशी संबंधित भागांमध्ये.’ त्यांचा असा दावा आहे की, जर तुम्ही १६ आठवड्यांपर्यंत शुक्रवारी ॲप्स डिलीट आणि सोमवारी पुन्हा इन्स्टॉल करण्याचे ‘५:२ डाएट’ पाळले, तर तुम्ही सोशल मीडियाच्या मोहातून मुक्त व्हाल.ज्या चार आठवड्यांत मी हे केले, तेव्हा मला जाणवले की माझे वीकेंड मोठे झाले आहेत. मी दर आठवड्याला एक पूर्ण पुस्तक वाचले. जर तुम्ही माझे लेखन नियमित वाचत असाल तर पाहिले असेल की, गेल्या काही आठवड्यांत मी अशा पुस्तकांचा उल्लेख करत आहे जी अद्याप रिलीजही झालेली नाहीत. मी माझ्या सर्व कामांच्या याद्या पूर्ण केल्या. लोक माझ्याबद्दल काय म्हणतात याची मला आता कमी काळजी वाटू लागली आहे. आणि शेवटी मला हे समजले की, वीकेंडला ॲप्स डिलीट करून मी महत्त्वाचे काहीही मिस केले नाही. चार आठवड्यांनंतर मला असे वाटले की, या ॲप्सशिवाय राहण्याचा मला कोणताही खेद नाही. फंडा असा आहे की, जर तुम्ही सोशल मीडियाच्या त्रासाला कंटाळला असाल, तर तज्ज्ञांनी सांगितलेले हे ‘५:२ डाएट’ नक्की आजमावून पाहा. बघा, तुमचा वीकेंड केवळ मोठाच नाही, तर अधिक उत्पादकही कसा होतो.

मला अजूनही आठवते की माझी आजी उडीद डाळीच्या डब्यात २५ पैशांची काही नाणी, तूरडाळीच्या डब्यात ८ पैशांची नाणी आणि तांदळाच्या डब्यात पाच, तीन, दोन आणि एक पैशांची छोटी नाणी कशी ठेवायची. ती अनेकदा तिच्या पदराच्या गाठीत एक रुपयाचे नाणे बांधायची. एसएसएलसी परीक्षेची दोन रुपयांची फी भरण्याचा शेवटचा दिवस असेल, तर ती तूरडाळीची डबी किंवा तिच्या पदराची गाठ उकलून काही नाणी काढायची. ती तिच्या मोठ्या मुलाला द्यायची, जेणेकरून तो चांगला अभ्यास करू शकेल, चांगल्या गुणांनी उत्तीर्ण होऊ शकेल आणि कुटुंबाला मदत करू शकेल. कारण तेव्हा माझ्या आजोबांच्या पगारावर कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालत होता. तुम्ही 1940 ते 1980 च्या दशकात मर्यादित उत्पन्नाशी झुंजणाऱ्या घरात वाढला असाल तर तुम्हाला एक घटना आठवेल. अचानक येणाऱ्या तातडीच्या खर्चासाठी माझी पणजी, आजी किंवा आई अंतिम आधार ठरत असत. तुम्ही सहमत असाल की त्यापैकी बहुतेक जण कधीच शाळेत गेले नाहीत किंवा ते अर्धवेळ शाळेत गेले. माझी पणजी कधीच शाळेत गेली नाही. माझ्या आजीने पाचवीत शाळा सोडली. कारण तिचे लग्न 11 व्या वर्षी झाले होते. माझ्या आईनेही आठवीनंतर तिच्या भावाची फी भरण्यासाठी शाळा सोडली. त्या सर्वांमध्ये एक गोष्ट समान होती. ती म्हणजे त्या वेळी त्यांच्याकडे असलेले पैसे व्यवस्थापित करण्यात ते सर्वजण खूप हुशार होते. हे कसे घडले, याचे उत्तर संशोधनातून मिळते. कॅनडातील कार्लटन विद्यापीठातील अकाउंटिंग प्रोफेसर ओरियान कोशक्स यांनी त्यांचे संपूर्ण करिअर मोठ्या संस्था आर्थिक हिशेब कसे ठेवतात हे समजून घेण्यात घालवले. पण सहा वर्षांपूर्वी त्या स्वत: आई झाल्या तेव्हा त्यांच्यात काहीतरी बदल झाला. त्यांनी घरगुती हिशेबावर लक्ष केंद्रित करण्यास सुरुवात केली. गेल्या महिन्यात त्यांनी “क्रिटिकल परस्पेक्टिव्ह्ज ऑफ अकाउंटिंग” हा एक शोधनिबंध प्रकाशित केला. त्यात मातृत्वामुळे पैशाबद्दल महिलांचे विचार मूलभूतपणे कसे बदलतात यावर लिहिले होते. मूल झाल्यानंतर तिला ते नेहमीच कुशीत ठेवावे लागत असे. म्हणूनच त्यांनी नवनवीन बेबी कॅरिअर खरेदी करण्यास सुरुवात केली. कारण त्यांना जुन्या कॅरिअर्समध्ये त्यांच्या बाळासह स्वयंपाकघरातील काम अस्वस्थ वाटत होते. तिसरा वाहक खरेदी करताना त्यांना जाणवले की हा खर्च बाळासाठी नाही तर स्वतःच्या सोयीसाठी आहे. तेव्हाच त्यांना वाटले, “ही कल्पना कशी सुचली?” यामुळे त्यांना संशोधन करण्यास प्रवृत्त केले आणि त्यांनी सहा वर्षांच्या काळात अनेक मातांच्या मुलाखती घेतल्या. संशोधनानुसार बहुतेक लोकांना माहीत आहे की आई झाल्यानंतर बाळाची काळजी घेण्याची जबाबदारी प्रामुख्याने महिलेवर येते. म्हणून त्यांचे उत्पन्न कमी होते आणि करिअरची प्रगती मंदावते. ही धारणा महिलांमध्ये अशी भावना निर्माण करते की त्यांना उत्पन्नातील तफावत भरून काढण्यासाठी मार्ग शोधण्याची गरज भासू लागते. मातृत्वामुळे दररोजचे आर्थिक विचार आणि वर्तन बदलते. लक्षात ठेवा की महिला त्यांच्या जोडीदाराशी वाटाघाटी करण्यात अधिक चांगल्या का असतात? कारण त्या दररोज खरेदीची जबाबदारी घेतात आणि उत्पन्न-खर्चातील तफावत भरून काढण्यासाठी उपलब्ध पैशाने अधिक खरेदी करतात. “चांगली आई’ होण्याच्या सामाजिक अपेक्षा त्यांच्या आर्थिक वर्तनालाही आकार देतात. ही मानसिकता आई झाल्यानंतर पैशांबाबत त्यांच्या वर्तनालादेखील आकार देते. यामुळे असा विश्वास निर्माण होतो की चांगली आई होण्यासाठी आर्थिक त्याग आवश्यक आहे आणि पैसा मुलांसाठी आणि त्यांच्या कल्याणासाठी समर्पित संसाधन आहे. वैज्ञानिकदृष्ट्या याला “सघन मातृत्व” म्हणतात. यात एका चांगल्या आईचे काम मुलांना आनंदी आणि निरोगी ठेवण्यापासून ते त्यांच्या पूर्ण क्षमतेपर्यंत पोहोचण्यास मदत करण्यापर्यंत आहे. याची खात्री करण्यासाठी त्या शक्य ते सर्व करतात. समाज अजूनही जबाबदारी वडिलांची नाही तर आईची मानतो.
फंडा असा की – स्वयंपाकघरातील डब्यांत पैसे लपवून ठेवणे स्वार्थ नाही, उलट यातून कुटुंबाच्या सुरक्षिततेची भावना वाढते. कोणत्या बँकेत (कंटेनर) किती पैसे आहेत आणि ते कुठे खर्च करायचे हे लक्षात ठेवणे ही एक गुणवत्ता आहे. देवाने केवळ आयांनाच ती बहाल केली आहे.

बाजारपेठेत शेअर्सच्या किमतीत चढ-उतार होण्याची अनेक कारणे असतात. परंतु एक हुशार गुंतवणूकदार नेहमीच आपले डोळे, कान आणि नाक उघडे ठेवतो. तो जागतिक परिस्थिती आणि सरकारी धोरणांवर बारकाईने लक्ष ठेवतो. कारण आजकाल शेअर बाजाराची वाढ या घटकांवर अवलंबून असते. या जानेवारीत घर खरेदी करणारे किमान तीन लोक मला माहिती आहेत. गेल्या काही वर्षांत मी जानेवारीत लोकांना कार खरेदी करताना पाहिले. कारण डीलर्स जुन्या कारवर मोठी सूट देतात. पण जानेवारीमध्ये घर खरेदी करणे माझ्यासाठी नवीन होते. अलीकडेच एका वेबसाइटने २०१५ ते २०२४ दरम्यानच्या बाजार परिस्थितीचे विश्लेषण केले आणि उघड केले की जानेवारी हा घर खरेदी करण्यासाठी सर्वात स्वस्त महिना आहे. वर्षातील इतर ११ महिन्यांच्या तुलनेत या महिन्यात सर्वाधिक बचत होते. तुम्ही जानेवारीत खरेदी करू शकत नसाल तर फेब्रुवारी हाही चांगला पर्याय आहे. कारण १० वर्षांत हा दुसरा सर्वात स्वस्त महिना आहे. तुम्हाला जाणून घ्यायचे असेल की घरे सर्वात महाग कधी असतात तर तो महिना मे आहे. अशा प्रकारे हुशार गुंतवणूकदार वेळ आणि परिस्थितीनुसार त्यांच्या रणनीती ठरवतो. इराणमध्ये सुरू असलेल्या निदर्शनांत अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी “मदत येत आहे” असा संदेश पाठवताच गुंतवणूकदारांना हा संक्षिप्त संदेश जाणवला. अमेरिका लवकरच इराणवर हल्ला करू शकते असे सूचित होते. युद्धाच्या भीतीमुळे संरक्षण कंपन्यांच्या शेअर्सच्या किमती वाढल्या. दुसरीकडे राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी २० जानेवारी २०२६ पासून क्रेडिट कार्ड व्याजदर १०% पेक्षा जास्त नसावेत असा प्रस्ताव मांडला तेव्हा बँकांचे शेअर्स कोसळले. कारण या नियमामुळे बँकांच्या दीर्घकालीन व्यवसाय पद्धतींवर परिणाम होईल. गेल्या वर्षी बहुतेक काळ जागतिक बाजारपेठेत तंत्रज्ञान (आयटी) क्षेत्रातील शेअर्सनी चांगली कामगिरी केली. कारण प्रत्येक जण कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) बद्दल उत्सुक होता.परंतु वर्षाच्या अखेरीस गुंतवणूकदार सावधगिरी बाळगू लागले आणि इतरत्र संधी शोधू लागले. खरेच सरकारी धोरणे आता गुंतवणूकदारांचे पैसे कुठे गुंतवायचे हे ठरवत आहेत.
थोडक्यात, गुंतवणूक हा केवळ आकड्यांचा खेळ नाही तर योग्य वेळी अचूक निर्णय घेण्याची कला आहे. बदललेला वारा ओळखतात आणि त्यांच्याशी जुळवून घेतात तेच खरे विजेते असतात. म्हणूनच गर्दीच्या मागे जाण्याऐवजी तुमच्या अंतःप्रेरणेवर विश्वास ठेवा आणि तुमचा आर्थिक प्रवास नवीन उंचीवर नेण्यासाठी शहाणपणाने वागा.