पुणे शहर: संस्कृती आणि वारसा – एक मस्त आणि हृदयस्पर्शी प्रवास

 

 

Pune: संस्कृती आणि वारसा – एक मस्त आणि हृदयस्पर्शी प्रवास

पुणे! ‘दख्खनची राणी’ म्हणून ओळखले जाणारे हे शहर केवळ महाराष्ट्राचेच नव्हे, तर भारताच्या सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक राजधानींपैकी एक आहे. मुळा-मुठा नद्यांच्या संगमावर वसलेले, सह्याद्रीच्या कुशीतलं हे शहर इतिहास, परंपरा, आधुनिकता आणि मराठी संस्कृती यांचा अप्रतिम संगम सादर करतं. ‘ऑक्सफर्ड ऑफ द ईस्ट’ किंवा ‘पूर्वेचा ऑक्सफर्ड’ म्हणूनही प्रसिद्ध असलेल्या पुण्यात प्राचीन मंदिरे, किल्ले, पेशवाईचा वैभव, संत-महात्म्यांचा वारसा आणि आजच्या आयटी-ऑटो इंडस्ट्रीचा गजबचा मिलाफ पाहायला मिळतो. चला, या शहराच्या संस्कृती आणि वारशाबद्दल थोडं सविस्तर जाणून घेऊया – काही मजेदार तथ्यांसह!आकडे आणि तथ्ये (Facts & Figures – अपडेटेड)
क्षेत्रफळ: पुणे महानगरपालिका क्षेत्र सुमारे ५१६.१८ चौरस किलोमीटर (महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे शहर क्षेत्रफळाने).

लोकसंख्या: २०११ जनगणनेनुसार शहरात सुमारे ३१ लाख, महानगर क्षेत्रात ७२ लाख (सातव्या क्रमांकाची मोठी महानगर). २०२६ पर्यंत शहराची लोकसंख्या सुमारे ७७ लाखांच्या आसपास असण्याचा अंदाज.
साक्षरता: सुमारे ८९-९०% (पुरुष ९२%, महिला ८६-८७%).
अर्थव्यवस्था: GDP सुमारे ७८ अब्ज डॉलर (अंदाजे). आयटी, ऑटोमोबाईल, मॅन्युफॅक्चरिंग हब. भारतातील प्रमुख आयटी केंद्रांपैकी एक.
शिक्षण: ३० हून अधिक महाविद्यालये, सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ. जवाहरलाल नेहरूंनी ‘ऑक्सफर्ड आणि केंब्रिज ऑफ इंडिया’ म्हटले होते.
इतर: भारतातील अनेकदा ‘सर्वात राहण्यायोग्य शहर’ म्हणून निवड. दक्षिण कमांडचे मुख्यालय, खडकवासला मिलिटरी अकादमी जवळ.011de2
पुणे हे केवळ शहर नाही, तर एक जिवंत संस्कृती आहे. इथे इतिहासाची झलक, संस्कृतीची गोडवा आणि भविष्याची झलक एकत्रितपणे अनुभवता येते. गणेशोत्सवातली धुमधाम, सवाई गांधर्वातली सुरावट, शनिवारवाड्यातली ऐतिहासिक हवा आणि आयटी पार्कमधली आधुनिकता – हे सगळं मिळून पुण्याला अनोखं बनवतं.
जर तुम्ही पुण्यात आलात तर एकदा शनिवारवाडा, दगडूशेठ गणपती आणि सिंहगड अवश्य भेट द्या. पुणे म्हणजे ‘मस्ती आणि माती’चा अप्रतिम संगम!
पुणे – जिथे वारसा बोलतो आणि संस्कृती गात राहते.
पुण्याचा इतिहास

 प्राचीन काळापासून पेशवाईपर्यंत पुण्याचा इतिहास हजारो वर्षांपूर्वीचा आहे. ८व्या शतकातील राष्ट्कूट राजांच्या काळात ‘पुण्य’ किंवा ‘पुण्यनगरी’ या नावाने ओळखले जाणारे हे ठिकाण मुळा-मुठा नद्यांच्या पवित्र संगमामुळे प्रसिद्ध झाले. नावच ‘पुण्य’ या शब्दापासून आले असल्याचे मानले जाते – म्हणजे पवित्र भूमी. पाटाळेश्वर गुहामंदिर (८व्या शतक) यासारखी प्राचीन स्थळे याची साक्ष देतात.
१७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात पुणे मराठा साम्राज्याचे महत्त्वाचे केंद्र बनले. नंतर पेशव्यांच्या राजवटीत (१७१४ ते १८१७) हे शहर मराठा साम्राज्याची राजधानी झाले. शनिवारवाडा, विश्रामबाग वाडा, शिंदे छत्री यांसारखी भव्य वास्तू याच काळातील आहेत. १८१७ मध्ये ब्रिटिशांनी पुण्यावर ताबा मिळवला आणि ते बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचे हिवाळी राजधानी बनले. स्वातंत्र्य चळवळीतही पुणे अग्रेसर होते – लोकमान्य टिळक, गोपाळ कृष्ण गोखले, आगरकर, महात्मा फुले, सावित्रीबाई फुले यांसारख्या महान व्यक्तींनी इथे कार्य केले.
मजेदार तथ्य: शनिवारवाड्याचे मुख्य दरवाजे केवळ सजावटीसाठी होते, ते कधीही वापरले गेले नाहीत! तसेच, पुण्यात एकेकाळी ‘नवा पुल’ नावाचा मरीन ड्राईव्हसारखा रस्ता नियोजित होता.
संस्कृती: मराठी मातीची सुगंधी ओढ
पुणे ही महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी आहे. इथे मूळ मराठी संस्कृतीचे जोरदार रक्षण झाले आहे. संत ज्ञानेश्वर (आळंदी) आणि संत तुकाराम (देहू) यांच्या जन्मभूमी जवळ असल्याने भक्ती परंपरा इथे खोलवर रुजली आहे. गणेशोत्सव हा पुण्याचा आत्मा आहे – दगडूशेठ हलवाई गणपती, कसबा गणपतीसारखे सार्वजनिक गणपती मंडळ जगभरात प्रसिद्ध आहेत. दरवर्षी लाखो भाविक इथे येतात.
शास्त्रीय संगीताचे पुणे हे प्रमुख केंद्र आहे. डिसेंबरमध्ये होणारा सवाई गांधर्व महोत्सव हा तीन दिवसांचा कार्यक्रम जगभरातील रसिकांना आकर्षित करतो. नाट्य, साहित्य, कला आणि हस्तकला यांनाही इथे मानाचे स्थान आहे. ओशो आंतरराष्ट्रीय आश्रम, पुणे फेस्टिव्हल यांसारख्या आधुनिक उपक्रमांमुळे पारंपरिक आणि समकालीन संस्कृतीचा सुंदर मेळ दिसतो. पुण्याची भाषा, खाणे-पिणे (मिसळ, वडा पाव, पुरणपोळी!), उत्सव आणि राहणीमान यात मराठी मातीची गोडवा जाणवते.
तथ्य:
पुण्यात १७०० च्या आसपास बांधलेल्या २५० हून अधिक हिंदू मंदिरे आहेत, बहुतेक पेशव्यांच्या काळातील.
वारसा स्थळे: इतिहास जिवंत आहे
पुण्यातील वारसा पाहण्यासाठी अनेक ठिकाणे आहेत:
शनिवारवाडा: पेशव्यांचे सत्ताकेंद्र, आता केवळ भव्य अवशेष.
आगाखान पॅलेस: स्वातंत्र्य चळवळीचे साक्षीदार, महात्मा गांधी येथे कैदेत होते.
पाटाळेश्वर गुहा मंदिर: ८व्या शतकातील रॉक-कट मंदिर.
सिंहगड, राजगड: जवळचे मराठा किल्ले, आता पर्यटन स्थळे.
भांडारकर ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट: २०,००० हून अधिक प्राचीन हस्तलिखिते.
आळंदी, देहू, भीमाशंकर (ज्योतिर्लिंग) यांसारखी धार्मिक स्थळे देखील पुण्याच्या सांस्कृतिक वारशात मोलाची भर घालतात. शहराभोवती सह्याद्री पर्वत, कर्ले-भाजा गुहा यांसारखी नैसर्गिक आणि ऐतिहासिक ठिकाणे आहेत.
- विश्वजीत माने