एन. रघुरामन यांचा कॉलम:मानसिक स्पेस हवा असल्यास ‘श्शू SS…’करून लोकांना गप्प करण्यात काही गैर नाही

माझे शिक्षण एका “गरीब शाळेत’ झाले असले तरीही (1960 च्या दशकात शिक्षण शुल्क 2 रुपये होते) मला लहानपणापासूनच कडक शिस्त शिकवली होती. त्यानुसार सार्वजनिक ठिकाणी मोठा आवाज करता कामा नये. माझा आवाज कमी असला पाहिजे. जमत नसल्यास दुसरीकडे कुठेतरी जावे लागेल. पण अलीकडेच मला लक्षात आले की काही शाळांमध्ये हे शिकवले जात नाही. मला दोन ठिकाणी या विषयाची आठवण झाली. पहिले- गेल्या वर्षी आर्गसी बुकस्टोअरला भेट देताना. हे न्यूयॉर्क शहरातील सर्वात जुने स्वतंत्र ग्रंथालय आहे. त्यात 300 वर्षे जुनी पुस्तके आहेत. सामान्य किरकोळ दुकानांप्रमाणे आर्गसीचे वैशिष्ट्य येथील प्राचीन पुस्तकांत आहे. 16 व्या आणि 17 व्या शतकातील पुस्तके येथेमिळतात. त्यांच्याकडे प्राचीन नकाशे, प्रिंट आणि ऐतिहासिक स्वाक्षऱ्यांचा एक विशाल संग्रहदेखील आहे. दुसऱ्यांदा आठवण होण्याचे कारण ठरली मुंबईच्या एशियाटिक सोसायटीची भेट. 11 मार्च रोजी त्यांनी 2 हजार दुर्मिळ आणि मौल्यवान पुस्तके “हरवली’ म्हणून अधिकृतपणे सूचिबद्ध केल्याची बातमी वाचल्यानंतर मी तिथे गेलो. पुस्तकप्रेमी या संभाव्य चोरी किंवा निष्काळजीपणाची चौकशी करण्यासाठी पोलिस तक्रार आणि व्यापक ऑडिटची मागणी करत आहेत. दोन्ही ठिकाणी शाळेतील मुलांना विविध पद्धतीने शिकवले जात होते. मुले आवाज करत असत तेव्हा आर्गसी बुक स्टोअरमधील शिक्षक-पर्यवेक्षक त्यांना डोळे मिचकावून किंवा खांद्यावर हात ठेवून इतरांना त्रास होऊ नये म्हणून शांत राहण्याचा इशारा देत असत. दरम्यान, एशियाटिक सोसायटी ऑफ मुंबई ग्रंथालयात शिक्षक मुलांवर सोडून ग्रंथपाल आणि पुस्तकांसोबत सेल्फी घेण्यासाठी निघून गेले होते. शुक्रवारी संध्याकाळी या घटना मला आठवल्या. एका वादाकडे माझे लक्ष वेधले गेले होते. मार्चच्या अंतिम मुदतीपूर्वी त्याने आपले लक्ष्य कसे साध्य केले याबद्दल एक माणूस मोठ्याने बढाई मारत होता. तो असे बोलला जणू तो गर्दीच्या सभागृहात सादरीकरण देत होता. आजूबाजूच्या सर्वांना त्याचे शब्द स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न करत होता. मग एक वृद्ध माणूस हातात पुस्तक घेऊन त्याच्याकडे आला आणि म्हणाला, “माफ करा.’ मोठ्या आवाजातील माणूस थांबला आणि म्हणाला, “हो.’ तो वृद्ध माणूस म्हणाला, “मी विचार करत होतो की मी वाचत असलेल्या पुस्तकाबद्दल तुम्हाला जाणून घेण्यात रस असेल का. मी तुम्हाला एक किंवा दोन धडे वाचून दाखवू शकतो. मोठ्या आवाजात बोलणाऱ्या माणसाला सुरुवातीला वाटले की तो वृद्ध माणूस सामाजिकदृष्ट्या थोडासा अस्वस्थ आहे. म्हणून त्याने हळुवारपणे उत्तर दिले, “नाही, तुम्ही वाचत आहात ते मला ऐकायचे नाही, धन्यवाद.’ असे म्हणून तो महिलेकडे पाहून हसला. पण त्या वृद्ध माणसाने हार मानली नाही आणि विचारले, मला कळेल कशामुळे? मोठ्या आवाजात बोलणाऱ्या माणसाने आणि त्या महिलेने एकमेकांकडे पाहिले. मग थोड्याशा कडक आवाजात तो म्हणाला, आम्ही आमच्या कामात व्यग्र आहोत. आणि लॅपटॉपकडे वळला. जणू त्याने यातून वृद्ध माणसाशी संभाषण संपल्याचे संकेत दिले. आणि मग त्या वृद्धाने एक षटकार लगावला -” कदाचित आता तुम्हाला समजले असेल की मी तुमच्या विक्रीच्या ज्ञानाला ऐकू इच्छित नाही. इथे काही लोक त्यांची झोप पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करत आहेत आणि काही जण माझ्यासारखे अभ्यास करत आहेत. पण माझ्या इच्छेविरुद्ध तुम्ही तुमचे विक्रीचे लक्ष्य कसे साध्य केले हे मला ऐकावे लागले. मला आशा आहे की तुम्ही समजून घ्याल. धन्यवाद. वृद्ध त्यांच्या जागेवर परतले. लगेचच जवळच्या काही लोकांनी टाळ्या वाजवल्या. त्यानंतर उर्वरित प्रवासात दोघे एक शब्दही बोलले नाहीत. शहरात राहून आपण अनेकदा गोपनीयता राखण्यासाठी आपल्या आजूबाजूच्या लोकांकडे दुर्लक्ष करण्याची सवय लावून घेतो. परंतु या अलिप्तपणामुळे गोंगाटालाही वाढण्याची संधी मिळाली आहे. फंडा असा की- सर्वत्र शिष्टाचार कमी होत चालला आहे. म्हणून उभे राहून ओठांनी “श्शू..श्शू..’ असा आवाज काढून त्यांना शांत करणे हे आपले कर्तव्य आहे. याला शशिंग असेही म्हणतात.