दुपारची झोप आरोग्यासाठी फायदेशीर आहे की नाही?

झोप आपल्या शरीरासाठी आणि मनासाठी खूप महत्वाची आहे. झोपेशिवाय अनेक गंभीर आजार उद्भवू शकतात. हेच कारण आहे की आरोग्य तज्ञ दररोज 7 ते 8 तास चांगली झोप घेण्याची शिफारस करतात. झोपेमुळे दिवसभर शारीरिक आणि मानसिक थकवा दूर होण्यास मदत होते. सहसा, दुपारी 2 ते 4 च्या दरम्यान, लोकांना झोप आणि सुस्तपणा जाणवतो, ज्यास पोस्टप्रेंडियल डिप म्हणतात. या कारणास्तव, बर् याच लोकांना दुपारी डुलकी घेणे आवडते. मात्र, प्रश्न असा आहे की, दुपारची झोप आरोग्यासाठी फायदेशीर आहे की हानीकारक? आज मानसशास्त्र अहवाल त्यानुसार काही संशोधनात असे आढळले आहे की दुपारची डुलकी रात्रीच्या झोपेच्या गुणवत्तेवर परिणाम करू शकते. चीनमधील एका अभ्यासात असेही दिसून आले आहे की ज्यांनी दुपारी लांब डुलकी घेतली त्यांना कोविड -19 संसर्गाचे प्रमाण जास्त होते.

यामुळे हा प्रश्न निर्माण झाला की दिवसा नियमित झोपण्यामुळे आपल्या प्रतिकारशक्तीवर किंवा रात्रीच्या झोपेवर वाईट परिणाम होतो. तथापि, काही संशोधनात असे दिसून आले आहे की दुपारी एक लहान उर्जा डुलकी घेतल्यास आरोग्यास फायदे मिळू शकतात. यामुळे बर्याच प्रकारच्या समस्यांचा धोका कमी होऊ शकतो आणि रोगप्रतिकारक शक्तीवरही सकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. झोपेच्या तज्ञांचा असा विश्वास आहे की दुपारी २० ते ३० मिनिटांची उर्जा डुलकी मेंदूला ताजेतवाने करू शकते.

मर्यादित वेळ डुलकी घेतल्यास सतर्कता, मनःस्थिती आणि कार्यक्षमता सुधारू शकते. हे विशेषतः त्या लोकांसाठी फायद्याचे आहे ज्यांना रात्री पुरेशी झोप मिळत नाही किंवा ज्यांचे काम मानसिक एकाग्रतेशी संबंधित आहे . लहान डुलकी मन रीसेट करण्याचे काम करते. मात्र, दुपारी जास्त वेळ झोपू नये. याचा परिणाम रात्रीच्या झोपेवर होऊ शकतो. जर आपण दुपारी 60 ते 90 मिनिटे किंवा त्याहून अधिक झोपत असाल तर यामुळे रात्री झोप उशीर होऊ शकतो. काही संशोधनात असे सूचित केले गेले आहे की लहान डुलकी घेतल्यास शरीराच्या रोगप्रतिकारक शक्तीचा फायदा होऊ शकतो. दुपारी थोडा वेळ विश्रांती घेतल्यास तणाव संप्रेरक कमी होऊ शकतात, ज्यामुळे शरीर संसर्गाविरूद्ध अधिक चांगल्या प्रकारे लढू शकते. तथापि, हा फायदा व्यक्तीच्या जीवनशैलीवर देखील अवलंबून असतो. ज्या लोकांना निद्रानाश आहे त्यांच्यासाठी दिवसा झोपणे हानिकारक असू शकते. त्याच वेळी, वृद्धांमध्ये दिवसा जास्त झोप घेणे कधीकधी आरोग्याच्या समस्येचे लक्षण असू शकते. म्हणूनच, आपली वैयक्तिक गरज आणि आरोग्याची स्थिती समजून घेणे महत्वाचे आहे. दुपारी झोपणे (पॉवर नॅप) योग्य पद्धतीने घेतल्यास अनेक फायदे मिळू शकतात. २०–३० मिनिटांची हलकी झोप मेंदूला विश्रांती देते, लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता वाढवते आणि कामातील कार्यक्षमता सुधारते. विशेषतः ज्या लोकांची रात्रीची झोप अपुरी असते किंवा मानसिक ताण जास्त असतो, त्यांच्यासाठी दुपारची छोटी झोप ऊर्जा पुनर्संचयित करण्यास मदत करते. संशोधनानुसार अल्पकाळ झोपेमुळे स्मरणशक्ती आणि शिकण्याची क्षमता वाढू शकते. काही देशांमध्ये जसे Spain येथे ‘सिएस्ता’ ही दुपारच्या विश्रांतीची परंपरा आहे, जी उष्ण हवामानात शरीराला आराम देण्यासाठी उपयुक्त मानली जाते. तसेच दुपारची मर्यादित झोप ताण कमी करण्यास, रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यास आणि मन:स्थिती सुधारण्यास सहाय्यभूत ठरू शकते.

तथापि, दुपारी जास्त वेळ (१ तासांपेक्षा अधिक) झोपल्यास काही तोटे होऊ शकतात. दीर्घ झोपेमुळे रात्री झोप येण्यात अडथळा निर्माण होतो आणि झोपेचे चक्र बिघडते. यामुळे अनिद्रा किंवा झोपेची गुणवत्ता कमी होण्याची समस्या उद्भवू शकते. काही संशोधनांमध्ये अतिदीर्घ दुपारच्या झोपेचा संबंध स्थूलपणा, मधुमेह आणि हृदयरोगांच्या वाढलेल्या धोक्याशी जोडला गेला आहे, जरी हे संबंध सर्वांमध्ये सारखे नसतात. उठल्यानंतर गुंगी (sleep inertia) जाणवणे, डोके जड वाटणे किंवा आळस वाढणे हेही सामान्य दुष्परिणाम आहेत. त्यामुळे दुपारची झोप घ्यायची असल्यास ती २०–३० मिनिटांपुरती मर्यादित ठेवणे, शक्यतो दुपारी १ ते ३ या वेळेत घेणे आणि संध्याकाळी उशिरा झोप टाळणे अधिक हितावह ठरते. योग्य प्रमाणात घेतलेली दुपारची झोप फायदेशीर असू शकते, पण अतिरेक केल्यास ती उलट परिणाम करू शकते.